Eelke Kruis met de 4-jarige merrie Karola, zij was in 2020 de beste 3 jarige merrie van Nederland. Op de achtergrond de krans van de Sweepstakes die ze won en een foto van Action Skoatter in actie.

Veehandelaar Eelke Kruis, een 80'er met de energie van een 20'er

Eelke Kruis met de 4-jarige merrie Karola, zij was in 2020 de beste 3 jarige merrie van Nederland. Op de achtergrond de krans van de Sweepstakes die ze won en een foto van Action Skoatter in actie. Foto: Sandra Berkenpas

Eelke Kruis werd vrijdag 80 jaar. Tijd voor een terugblik op zijn leven? Waarom, vraagt de voormalige eigenaar van Nederlands beroemdste racepaard Action Skoatter zich af. Hij is er nog lang niet klaar mee.

Corona? Ja, ook Eelke Kruis ontkwam er niet aan, zo’n vier maanden geleden. Maar na twee dagen in bed vond de veehandelaar het welletjes. Er moesten nog vijftig kalveren vervoerd worden en zijn hulp daarbij was hard nodig, vond hij zelf. ,,Boppedat koe ik it ferskil mei in normale gryp net fernimme. Ik ha der net echt siik fan west.’’

Verder wel gezond? Ja, antwoordt de gisteren 80 jaar geworden inwoner van Terband. Nou ja, op dat rechteroog na. Kan hij niets meer mee zien, nadat artsen in Heerenveen hem jaren terug volgens eigen zeggen verkeerd hadden behandeld voor staar. Kan hij nog boos om worden, als hij daaraan terugdenkt.

En die kanker dan? ,,Ek lestich.’’ Prostaatkanker, om precies te zijn. ,,Falt mei te libjen’’, zegt hij. Net als met de daaruit voortvloeiende heupproblemen. Drie dagelijkse druppels wietolie helpen tegen de soms gekmakende pijn, vertelt Kruis aan de vooravond van zijn heuglijke mijlpaal. ,,Ik mei dan wol tachtich wurde, ik ha de enerzjy fan ien fan tweintich. Fan ’e moarn haw ik noch twa oeren efter de skiep oan rûn. De feehannel hâldt nammentlik noait op.’’

Val

Dat bleek bijna twee jaar geleden nog, toen Kruis op zijn eigen drafbaan voor zijn boerderij aan de Aengwirderweg ernstig ten val kwam. Hij viel uit zijn sulky en werd tientallen meters meegesleept. Of het paard waarmee hij trainde nou boos was geworden om de zweepslagen, Kruis weet het niet meer precies. Ze waren in elk geval corrigerend bedoeld, zegt hij. Hij is in elk geval blij dat hij het nog kan navertellen. ,,Twa halswervels stikken, ientsje skuord. Foar itselde jild wie ik hielendal ferlamme west.’’

Enkele minuten voor de operatie – Kruis kreeg een schroef in zijn nek geplaatst – moesten de verpleegsters in het ziekenhuis in Groningen hem manen nu toch echt de telefoon uit te zetten. ,,Maar de veehandel gaat gewoon door’’, antwoordde hij de zusters bijna verontschuldigend.

Skoatter

Eelke Kruis is in Friesland vooral beroemd geworden om Action Skoatter, de Usain Bolt onder de drafpaarden in de jaren ’80, begin jaren ’90. Meer dan een miljoen gulden won de Vliegende Friezin (wat al snel haar bijnaam werd) in haar topjaren. Ze werd de eerste draversmiljonair ooit. Kranten, televisie en radio kwamen superlatieven tekort voor de bruinschimmel die per toeval in handen was gekomen van Kruis en zijn zakenpartner Evert Gaastra. Ze kochten op 18 oktober 1982 de fokmerrie Miss Dartel die drachtig bleek te zijn. Een halfjaar later, op 1 juni 1983, werd Action Skoatter geboren.

In Friesland werd het daarna al snel Us Action . Op sommige avonden in Hilversum, jarenlang het uithangbord van de Nederlandse drafsport en decor voor de jaarlijkse prestigieuze Prijs der Giganten, kwamen bussen vol Friezen hun fenomeen toejuichen. Vanaf haar tweede tot en met haar tiende jaar won Action Skoatter 92 van de 147 koersen. De koningin van de snelheid zweefde als het ware over de baan en won de meeste van haar koersen van kop af. In totaal verbeterde Action Skoatter in binnen- en buitenland 35 records (baan-, koers- en Nederlandse records). De laatste race was op Duindigt in 1993. In 2011 overleed ze.

Deal

Action Skoatter had voor hetzelfde geld in Italië furore gemaakt. Toen het veulen een jaar oud was, kwam Kruis in contact met geïnteresseerden die hadden gehoord over de sensationele bruinmerrie. Kruis had zelf thuis aan zijn vrouw Alie (in 2015 overleden) en twee dochters Josan (nu 50) en Annet (48, daarna kwam Marije nog, als nakomeling, nu 37) al diverse keren laten weten iets bijzonders op stal te hebben. ,,Neffens my’’, zei hij dikwijls tegen zijn gezin, ,,wurdt dit in hiel bêst hynder.’’

In Heerenveen was hij collega Cees Imming tegengekomen, pikeur en paardentrainer uit Noord-Holland. In diens kielzog een Italiaanse delegatie. Of ze dat jonge paard konden kopen. Kruis: ,,Ik ha doe efkes belle mei Evert. Dy wie ommers ek eigner. 30.000 gûne, sei hy. Ik sei: dit is in bêst hynder, dat bedrach is te min. Ik freegje 100.000 gûne. ‘Do rêdst dysels mar’, sei hy doe.’’

Er werd een deal gemaakt. Kruis zou zondagavond gebeld worden door Imming en de Italianen. Maar toen hij aan zijn gezin vertelde dat er buitenlandse belangstelling was, kreeg hij de wind van voren. ,,‘Koest wol gek wêze’, sei Alie. Myn dochters skriemden deroer.’’ Hij beloofde plechtig dat als de Italianen de deadline zouden missen, Action Skoatter nooit meer te koop zou komen te staan. Toen er maandag alsnog gebeld werd om zaken te doen, zei Kruis: ,,Jullie zijn te laat.’’

Pikeur

Hoewel Kruis Action Skoatter alles leerde wat ze moest leren, zat hijzelf nooit in de sulky achter het wonderpaard. Haar vaste pikeur werd Appie Bosscha. ,,Dêr haw ik wol in bytsje spyt fan’’, zegt Kruis nu.

Dat kwam zo: Bosscha en Cees Kamminga werkten met de paarden van Tjitse Smeding, de succesvolste Friese dravertrainer en pikeur aller tijden. Toen die twee op een winterdag een fout maakten bij het begeleiden van de paarden, ontstak Smeding in woede, aldus Kruis. ,,Hy hat dy jonges mei in swipe om ’e holle slein, sa lilk wie hy. Wylst dy jonges de opdracht hienen dy hynders los te litten. Mar der lei safolle snie dat dy hynders troch in sleatsje fleagen, dwers troch it stikeltried. Ja, se hawwe mei de swipe hân. Doe binne se beiden fuortgien by Tjitse.’’

Om die reden kwam Bosscha bij Kruis vragen om werk. Hij mocht eerst halve dagen met onder meer Action Skoatter aan de slag, daarna kwamen er nog een paar paarden bij. Plus een vrachtwagen voor de veehandel, waarvan Bosscha de chauffeur kon worden. De combinatie met Action Skoatter bleek een gouden. Op een gegeven moment won de merrie zeventien keer op rij, een unicum. Kruis: ,,It gong super. Dan is it efkes letter lullich om te sizzen: no wol menear de eigner sels. Mar goed, wy hawwe ús libben lang lol hân fan Action Skoatter. Moai dochs?’’

Succesverhaal

Het leven van Kruis leest als een succesverhaal. Maar dat is niet helemaal waar. Deze eeuw was nog niet zo heel oud of hij kwam in aanraking met justitie, voor de eerste keer in zijn leven. Kruis was op een gegeven moment in Oldeholtpade Frans ter Schuur tegengekomen, met wie hij in het verleden jonge stieren verhandelde. Toen Ter Schuur vanuit de berm, waar hij op dat moment aan het werk was, Kruis ontwaarde in diens Mercedes, stak hij volgens Kruis zo zijn hark door het openstaande autoraam. Die belandde in Kruis’ schouderblad. ,,Jij bent een oplichter’’, kreeg Kruis te horen. ,,Je hebt twee jaar geleden een stiertje van me gekocht, daar heb ik veel te weinig geld voor gevangen.’’

De veehandelaar uit Terband reageerde woedend en vloekend, helemaal toen de ster van zijn dure auto ook nog door de hark werd bewerkt. Hij stapte uit zijn wagen, pakte de hark af waarna Ter Schuur het op een lopen zette, richting huis. Kruis kon hem bijbenen en sloeg hem met diezelfde hark in de rug. ,,Hy hie in buorman. Dy hie him razen heard. Dy seach dat ik him mei dy harke sloech. Hy hie noch in buorman, in resjersjeur. Dy fertelde hy ek syn ferhaal.’’

Kruis zelf kwam uithijgen bij twee boeren in de buurt, die hij goed kende. ,,Kraan en De Ruiter. Dy seinen: ‘je moet aangifte doen’. Haw ik doe net dien.’’

Zes weken later werd Kruis door vier politiemannen ‘s morgens om vijf uur van zijn bed gelicht. Hij belandde in de cel in Heerenveen. ,,Ik bin wol tachtich kear ferheard. Jim moatte nei Kraan en De Ruiter, myn tsjûgen, sei ik hieltyd.’’ In de krant stond zelfs: ‘poging tot doodslag’. Kruis: ,,Dat hat my sear dien.’’ De rechter legde 1500 gulden boete voor mishandeling op. ,,Ik woe neat betelje, ik wie net skuldich. Myn frou hat it úteinlik regele.’’

80 dus, net als zijn tweelingbroer Henk, die ook nog leeft en om de hoek woont. ,,No en? Ik fiel my net sa âld. Ik fiel my in gongmakker, mei is soad enerzjy. In oar tinkt miskien: ‘hoe moat ik begroeven wurde?’. Ik net. Ik ha noch in freondinne yn De Gerdyk. Dy sjoch ik spitigernôch no net safolle, troch korona. En ik bin noch altyd oan it wurk. Der komt dizze maaitiid noch in nije lisboksstâl, hjir op it hiem. Wêrom? De feehannel giet altyd troch.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Sport
Paardensport
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct