Fries Film Archief ontdekt oude kleurenbeelden Heerenveen met Abe Lenstra: 'Us earste kleurebyld fan nei de oarloch'

Het Fries Film Archief heeft een kleurenfilm ontdekt van de voetbalwedstrijd Heerenveen-Haarlem uit 1948, met een uitblinkende Abe Lenstra die vier keer scoort. Het zijn zeer waarschijnlijk de oudste kleurenbeelden van voetbal die ooit in Nederland zijn gemaakt.

Het hart van Syds Wiersma, coördinator van het Fries Film Archief, maakte een sprongetje toen hij zijn ontdekking deed. Als voetballiefhebber was hij altijd al benieuwd hoe goed de beste Friese voetballer aller tijden nu werkelijk was. Er waren wel bewegende beelden van de crack van Heerenveen en het Nederlands elftal maar niet in kleur, laat staan uit de beste periode van ús Abe: de eerste naoorlogse jaren.

Het gaat om een 8mm-filmpje van de Dokkumer amateurfilmer Oeds Andries Brouwer. De kleurenfilm – zonder geluid - duurt 3 minuten en 4 seconden en is gemaakt op donderdag 6 mei 1948, Hemelvaartsdag. Heerenveen ontving die middag het elftal van Haarlem in de competitie om het landskampioenschap.

loading

,,Ik stie te stuiterjen achter de tafel doe’t ik de film op in spoel fûn’’, zegt Wiersma. ,,Kleurebylden fan Nederlâns topfuotbal út de jierren fjirtich fan de foarige ieuw binne tige seldsum. Kleurefilm wie destiids hiel djoer en noch net sa lang op ‘e merk.’’ Sterker nog: ,,De film dy’t we fûn hawwe, is ús earste kleurebyld fan nei de oarloch’’, weet Wiersma. ,,Us âldste kleurebyld is yn de jierren tritich op Flylân makke.’’

De tekst gaat verder onder de foto’s.

loading

loading

Documentaire Omrop Fryslân

Wiersma ging op verzoek van documentairemaker Piter Tjeerdsma van Omrop Fryslân op zoek naar nog onbekende filmfragmenten van Abe Lenstra (1920-1985). Tjeerdsma was bezig met een nieuwe documentaire – ‘Dûnser mei de bal’ - over Lenstra ter gelegenheid van diens honderdste geboortedag op 27 november. Wiersma doorzocht alle voetbalbeelden die tussen 1939 en 1955 - het jaar waarin Abe Heerenveen verliet en naar Enschede vertrok - gemaakt zijn. Monnikenwerk, want het Fries Film Archief bezit duizenden films.

'Dit moeten haast wel de oudste kleurenbeelden van voetbal in ons land zijn'

De kleurenbeelden zaten op een filmspoel ‘verstopt’ tussen een grote hoeveelheid zwartwitbeelden die Oeds Andries Brouwer tussen 1947 en 1949 schoot. Brouwer was een amateurfilmer met een neus voor historische momenten. Zo filmde hij begin 1945 stiekem de kisting van de twintig gefusilleerde mannen op de Dokkumer ijsbaan. Hij schoot in die periode eigenlijk alleen zwart-wit beelden, onder meer van de Fietselfstedentocht, maar voor het fenomeen Abe Lenstra maakte hij een uitzondering. Abe moest in kleur schitteren, vond Brouwer.

,,Uniek’’, zegt ook Matty Verkamman, de bekendste geschiedschrijver van het Nederlandse voetbal. ,,Dit moeten haast wel de oudste kleurenbeelden van voetbal in ons land zijn, neem dat maar van mij aan. De oudste beelden die ik tot dusver heb gezien dateren uit 1958 en zijn van een trip van Ajax in Zuid-Afrika. Doelman Eddy Pieters Graafland filmde die zelf. Zo stond hij datzelfde jaar als reservekeeper van Oranje tijdens Nederland-Turkije achter het doel van Frans de Munck te filmen. De WK-finale van 1954 is weliswaar ook in kleur, maar die beelden zijn later ingekleurd.’’

De tekst gaat verder onder de foto’s.

loading

loading

41 doelpunten

Het mooie van de nu ontdekte ‘Friese’ kleurenfilm is dat de beelden zijn geschoten in het seizoen waarin negenvoudig noordelijk kampioen Heerenveen (1942-1951) op zijn top was en Abe Lenstra grootse daden verrichtte. De toen 27-jarige vedette scoorde in het seizoen 1947-1948 41 doelpunten, waarvan 13 in de strijd om het landskampioenschap. ‘De kampioenscompetitie van 1948 zal als de competitie van Abe Lenstra in de herinnering blijven voortleven’, schreef de Leeuwarder Courant daags na de wedstrijd die Andries Oeds Brouwer op kleurenfilm vastlegde.

Heerenveen-Haarlem was een cruciaal duel in de strijd om de landstitel. Het was ook de clash tussen twee grote namen in het Nederlands voetbal in die dagen: Kick Smit en Abe Lenstra. Samen met Faas Wilkes stonden zij symbool voor de beroemde stripfiguur Kick Wilstra.

Voor de ogen van 18.500 toeschouwers won Heerenveen op 6 mei 1948 met 4-3. Abe Lenstra scoorde vier keer. Andere tegenstanders in de kampioensrace waren PSV, BVV Den Bosch, EDO (ook uit Haarlem) en Go Ahead (Deventer). Uiteindelijk greep Heerenveen net naast de landstitel en werd BVV kampioen. Dat kwam omdat Abe Lenstra een week na Heerenveen-Haarlem een knieblessure opliep en in de beslissende uitwedstrijden tegen BVV en Go Ahead zijn stempel niet kon drukken.

Behendigheid Abe Lenstra

Het is logisch, vindt Wiersma, dat Brouwer juist tijdens deze spannende kampioensrace zijn (ene) camera aan de rand van het sportpark posteerde. Terecht: de behendigheid die Abe Lenstra op deze leeftijd etaleert, is in latere – meer bekende – filmbeelden niet meer zo duidelijk te zien. De meeste filmfragmenten van Abe Lenstra zijn gemaakt in de tweede helft van de jaren vijftig, toen hij al ver in de dertig was. Daarin is hij veelal te zien als een wat trage, al ietwat buikige spelverdeler. Geniaal, maar niet meer met dat kwikzilverachtige waarmee hij in de jaren veertig furore had gemaakt.

Op de door het Fries Film Archief ontdekte kleurenfilm komt de slanke, razendsnelle Abe voor het eerst tot leven. De kijker ziet hem nu en dan handig, als een Messi avant-la-lettre, door de verdediging van Haarlem slalommen. Helaas is geen van zijn vier treffers op beeld vastgelegd. Eenmaal lijkt Abe in de verte juichend weg te lopen nadat hij op doel heeft gekopt, maar wie goed kijkt ziet de bal naar links springen. Twee doelpunten van Haarlem zijn wel te zien.

De winnende goal van Heerenveen, een verwoestend schot van Abe vanaf een meter of 35, miste de filmmaker ook. Dat is jammer, getuige de verslagen in de kranten van daags erna. De Leeuwarder Courant schreef: ‘Op ongelooflijk handige wijze flitste Abe door de verdediging heen en met een vliegend schot bracht hij de stand op 4-3’. En de Volkskrant meldde: ‘Vier keepers tezamen hadden het schot misschien gehouden. Verkaaik alleen was geen factor van betekenis.’ Zelfs Kick Smit applaudisseerde na deze wondergoal van Abe.

Dat Brouwer de treffers van Abe heeft gemist, is te verklaren. Hij had maar 3 minuten tot zijn beschikking en moest daarom keuzes maken. Maar de film biedt zoveel meer fraais dan de staaltjes van Abe Lenstra. De beelden zijn een bevestiging van de verhalen uit de overlevering, namelijk dat het Sportpark Noord in Heerenveen tijdens wedstrijden om de landstitel stampvol zat. Er was maar één vaste (overdekte) tribune. Tribunes van de TT-wegracerij in Assen moesten worden aangesleept om aan iedereen plaats te kunnen bieden. En dat terwijl Heerenveen in die jaren niet meer dan zevenduizend inwoners telde.

Opkomst spelers

loading

Fascinerend is hoe Andries Oeds Brouwer de opkomst van de beide elftallen uit de catacomben filmde. Hij deed dit vanaf de rand van het veld. We zien de spelers strak langs de camera het veld op lopen. Op de achtergrond is de volgepakte houten tribune te zien, met op de voorgrond de jongens en meisjes die aan de rand van het veld in het gras zitten en, bijna vanaf de zijlijn, hun helden aanmoedigen. Het volk, met hoeden of petten op, zit tot dicht achter de beide doelen.

We zien het muziekkorps van Heerenveen vrolijke deuntjes spelen. Een groot bord vertoont de opstellingen van beide elftallen. Heerenveen treedt in zijn sterkste opstelling aan: Tieme Veenstra op doel, dan de backs Jan Lenstra en Sietse van der Laan, daarvoor de halfspelers Jan Bosscha, Mollo de Jong en Frans Wuyts en daarvoor de vijfmansvoorhoede Wim Molenaar, Jan Ploegh, Henny Jonkman, Abe Lenstra en Germ Hofma.

De tekst gaat verder onder de foto.

loading

Tot kort voor de aftrap wandelen de toeschouwers nog rustig rond het veld, iets wat je tegenwoordig alleen nog bij de PC in Franeker ziet – niet bij voetbalwedstrijden op het hoogste niveau. De spelers doen niet of nauwelijks aan warmlopen of intrappen; we zien de aanvoerders Henny Jonkman en Kick Smit elkaar de hand schudden en dan blaast scheidsrechter Van Elst op zijn fluitje en is de kampioenswedstrijd begonnen.

Na afloop van de toch zinderend verlopen wedstrijd zien we geen uitzinnige taferelen op of rond de tribunes. Het publiek wandelt kalm en keuvelend het terrein af. Twee politieagenten te paard zien er rustig op toe dat alles ordentelijk verloopt.

De tekst gaat verder onder de foto.

loading

Bijzondere zwart-wit beelden Abe Lenstra

Behalve deze kleurenbeelden vond Syds Wiersma bij zijn zoektocht in het archief nog drie bijzondere zwart-wit beelden van Abe Lenstra, onder andere in korte filmpjes van de wedstrijden Heerenveen-Feijenoord (1943), Heerenveen-SVV (1949) en nog een vierde wedstrijd tegen een onbekende tegenstander.

Omrop-regisseur Piter Tjeerdsma is net zo enthousiast over de vondst als Syds Wiersma. ,,Ik ha sels eins noait sjoen hoe goed as Abe wie, dus socht ik bylden, leafst ‘nije’’’, zegt Tjeerdsma. ,,Doe’t Syds my fertelde dat er kleurbyld fûn hie, begûn it echt foar my te libjen.’’

,,Ik tink net dat ik no noch mear bylden fan Abe yn ús argyf fine sil’’, verwacht Syds Wiersma. ,,Ik haw alles besjoen. Mar it kin wêze dat dizze bylden sjoen wurde troch minsken dy’t sels ek noch filmkes op souder lizzen hawwe.’’ De coördinator van het Film Archief raakte zelf zo opgetogen door zijn vondst, dat hij een gedicht over Abe Lenstra schreef. Zijn vader Durk deed dat jaren eerder ook al eens.

De kleurenfilm is dinsdagmiddag aangeboden aan Sietske Poepjes, de Friese gedeputeerde van cultuur. ,,Dat wie wichtich foar ús, want sy hat har de ôfrûne tiid sterk makke foar in goede strukturele finânsiering fan it filmargyf’’, verklaart Syds Wiersma. Ook Abe-verzamelaar en Fries-om-utens Jan Kuipers uit Swifterbant kreeg een exemplaar. De beelden zijn daarna beschikbaar gekomen voor het publiek.


Bekijk hier de kleurenfilm met soundscape, het geluid is gemaakt door het Fries Film Archief en niet origineel.

loading


De Fryslân-Dok documentaire ‘Dûnser mei de bal’ van Piter Tjeerdsma duurt 35 minuten en wordt zaterdag uitgezonden op NPO2 (15.30 uur) en zondag op Omrop Fryslân (17.00 uur). Op vrijdagavond 27 november, de 100e geboortedag van Abe Lenstra, zendt Omrop Fryslân om 20.15 uur eenmalig een interview uit dat Willem Duys in 1971 met Abe had in het destijds vermaarde programma ‘Voor de vuist weg’.


Je kunt deze onderwerpen volgen
Sport
SC Heerenveen
Video
Fotoserie