Wêrom moat it Frysk sa'n sletten taal bliuwe?

Frysk Wurdboek

Yn 2015 ha regearders ús opskipe mei in spellingferoaring dy’t neat om hakken hat. We moatte no minsken útnûgje yn pleats fan útnoegje, as hiene we earder sûgen west.

Dat binne we yntusken al, want we folgen ús stjerren as slaafkes. Net ien wol in ezel wêze yn syn boeken.

Oant safier de pissichheid. It is al lang wer oer, en as mei-hoeder fan de taal wol ik ein desimber altyd wer yn goedens. Mar miskien kin it haadkantoar noch neitinke oer in echte kwesty: dy fan de y en de ij.

Fan 1985 ôf skriuw ik Fryske berneboeken, Fryske ferskes foar lytsen, Fryske lieten foar koaren en solisten. Dat ha de lêzers en de sjongers witten. It die bliken dat it Frysk in sletten taal is, dy’t him ôfslút foar de bûtenwrâld en ek gjin muoite docht om brûkers foar syn rykdom te winnen.

Elke taal is op himsels en as we nei it Ingels sjogge, dan witte we hoefier’t dy eigenheid gean kin. Dêr stiet de spelling, noch sterker as bij ús, kanaalbridten fan de útspraak ôf.

It bosk yn stjoere

Ien fan de dingen dêr’t sawol fan hûs út Frysktaligen as dappere ynkommers tsjinoan rinne, is de útspraak fan de ie, de ii, de i, de y en de ij. In oerwâld oan klanken. Om ús ta de y en de ij te beheinen, dêr giet geregeld fan alles mis, ta grutte argewaasje.

Ik ha ek foar de klasse stien. Is it dy en dy of dij en dij? Wylst it maklik te foarkommen is. It Frysk ken ommers de notaasje y en ij. Dus wêrom jong en âld it bosk yn stjoere en elk mar riede litte nei dy y?

Oait hat in regearder betocht dat wij yn ’t Frysk allinnich ‘sy’ skriuwe meie, ek as we ‘se’ of ‘sij’ bedoele. It Nederlâns hat netsjes ‘ze’ en ‘zij’, om ûnderskied te meitsjen as de kontekst dêr om freget. Itselde jildt foar ‘my’ en ‘mij’, ‘hy’ en ‘hij’, ‘wy’ en ‘wij’. Al wurdt dan ‘we’ wer stikem tastien. Wat in gegriem. En wat in heechmoed om te mienen dat elk him hjir mar mei rêde moat. En wat in misferstân om te tinken dat elk him der ek werklik mei rêdt.

Bibel

De iene y is de oare net. Dat is net út te lizzen oan learende bern, de lêzende mins en sjongende koaren. Diriginten ha de hannen fol om alle betizing rjocht te breidzjen bij de repetysjes. Mar se komme der sels ek yn om, en fyn it mar nuver. De grutte mearderheid fan diriginten, koarleden en skoalbern is fan hûs út net-Frysktalich. Wij kinne net begripe watfoar tizeboel foar frjemden in Fryske tekst is op papier.

Dizze moanne kaam ik wer dat moaie lietsje tsjin fan Fedde Schurer, Dêrjinsen yn ’t bûthús ’. Syn fertaling fan Away in a Manger ’. Ik ha sa frij west om de tekst wat oan te passen, allinnich de earste twa rigels binne yntakt bleaun. Sa ûngefear moat it Frysk foar in bûtensteander wêze, yn ’e widze lein as Syriër, Hollanner, of sels as Fries. Wa wit helpt it om ús te ferpleatsen.

Op dit stuit wurdt prakkesearre oer in oanpassing fan de Fryske Bibel. It is te hoopjen dat der net al te folle oan feroare wurdt, want wat is dy oersetting út 1978 noch altyd moai. Mar de wurkgroep soe in statement meitsje kinne troch ús te befrijen fan de y, alle kearen as dy mispleatst is. God is Hij, Maria sij en it berntsje skriemt om dij en mij.

Mar it lêste wurd is altyd oan de regearders. It fielt net fijn om fan sokken ôfhinklik te wêzen, mar we ha se noadich foar it sanksjonearjen. Wa wit wolle se ein desimber noch yn goedens. En oars rêde wij ússels.

 

Befry ús fan de y

treurich krystsankje mei iepen ein

 

Dêrjinsen yn ’t bûthús, sa dûnker en kâld,

kaam ienris de lytse Hear Jezus te wrâld.

Dêr skynde in stjerre, foar dy en foar my,

foar blêrende lamkes en baltende ky.

 

Op ’t dak fan it bûthús, dat hûs fan behâld,

dêr klomme in ljipke sa bittere kâld.

It wie leau ’k in syke, de tiid hast foarby,

dat skriemde út langjen en rôp om âld hy.

 

De wrâld gie telider, en sy wie derby.

Wat sei dan in stjerre, sa goed wol as ny,

mar sy woe tegearre, mei him altyd fry

troch loften wer dûnsje as imer en by.

 

It bûthús yn skimer is lang net foarbij,

mar oait wurdt it simmer, de y noch in ij.

Dan skynt wer de sinne foar dij en foar mij,

de lamkes en ljipkes as kij like frij.

 

Eppie Dam, Sleat.