Opinie: Basisinkomen is niet zomaar een zak geld

‘De burger, in deze hyperactieve samenleving op zoek naar de verloren tijd, wordt opgejaagd.’ Foto Shutterstock Foto: Shutterstock

Het valt mij op dat veel ‘experts’ op het gebied van basisinkomen vasthouden aan gevestigde systemen en structuren.

En wat ook opvalt is dat veel economen en beleidsmedewerkers in het sociale domein het basisinkomen zien als een losstaande regeling die enkele bestaande uitkeringen vervangt. Maar een basisinkomen, een recht, geen uitkering, is veel meer. Het vergt een andere manier van denken, doen en politiek bedrijven.

Aan de basis van een basisinkomen ligt een beschaafde uitweg uit het neoliberalisme. De ecologische crisis wereldwijd en daarmee samenhangende groeiende ongelijkheid maken die exodus voldoende duidelijk. Veel mensen vinden een dergelijke fundamentele systeemverandering bedreigend. De huidige realpolitik speelt daar slim op in. En dus blijven politici liever brandjes blussen. En ook al is het eindstadium van het systeem van uitputting en uitbuiting al lange tijd in zicht, kortetermijnpolitiek en simplificaties leveren nog steeds de meeste stemmen op. Maar hoe lang nog?

Bij een structurele andere aanpak hoort ook een vernieuwde blik op tijd. Tijd is in het kapitalisme volledig lineair gemaakt en daarna gedigitaliseerd. Daardoor is tijd en dus ook vrije tijd gemakkelijk aan de mens te ontfutselen. Tijd is in porties te verdelen geld geworden. Tegelijk is de burger in deze hyperactieve samenleving op zoek naar de verloren tijd. Maar zelfs in zijn zoektocht wordt de burger nog opgejaagd. Door tijd weer cyclisch en dus meer natuurlijk te beschouwen zal er meer evenwicht ontstaan tussen mens, dier, plant en leefomgeving.

Het basisinkomen gaat uit van empathie, creativiteit en een positief mensbeeld. Ria Beckers (PPR) was in de jaren tachtig een verwoed pleitbezorger van het basisinkomen. Helaas hoor ik ook bij GroenLinks maar weinig meer over het basisinkomen en over een uitweg uit het kapitalisme. Beide woorden worden zelfs door Jesse Klaver angstvallig vermeden.

Doordat het basisinkomen vaak als een losstaande basisuitkering wordt gezien, is het een speelbal van juristen, fiscalisten en technocraten geworden. ‘Kan het wel betaald worden, is het juridisch haalbaar en hoe komt het met de economische groei op het noordelijk halfrond?’ En: ‘Wordt er nog wel gewerkt?’ Dat is de valkuil waar veel ‘experts’, politici, de vakbonden maar ook veel aanhangers van basisinkomen steeds weer in lopen.

Uit de basisdoelen van bijvoorbeeld André Gorz ( De markt voorbij ) wordt misschien duidelijk dat het bij een basisinkomen om veel meer dan een zak geld voor iedere burger gaat. Een onvoorwaardelijk, universeel en toereikend basisinkomen garandeert een voldoende hoog inkomen voor iedereen. Het zorgt ervoor dat arbeidsverdeling te combineren is met de individuele en collectieve controle over de tijd. Het laat nieuwe sociale verhoudingen en collectiviteiten opbloeien en creëert nieuwe methodes van samenwerking en van uitwisseling, waardoor er sociale verbanden en sociale cohesie ontstaan die de loonarbeid overstijgen.

Het basisinkomen draagt zo bij aan een meer ontspannen samenleving, waarin genoeg ruimte is voor individuele en collectieve ontplooiing. Werken blijft ook noodzakelijk maar het jaar rond kan er veel korter worden gewerkt. Loonwerk, ondernemen, huishoudelijk werk en vrijwilligerswerk zijn aan elkaar gelijk gesteld. Het woord werkloos en bijstand zijn woorden uit een ver verleden. Geldstromen lopen heel anders en zijn duidelijker zichtbaar. Het zeker ook in ecologisch opzicht destructieve begrip BNP is verdwenen.

De ecologische crisis laat duidelijk zien dat het huidige systeem niet in staat is de problemen het hoofd te bieden. Bij een beschaafde uitocht zijn er voldoende middelen om er voor mens, dier en plant iets moois van te maken.

Er is geen complete blauwdruk van een onvoorwaardelijk, universeel en toereikend basisinkomen. Het wordt vallen en opstaan. Maar zeer de moeite waard. Wie durft – samen mag ook – na 2000 jaar de tafel in de tempel Aarde opnieuw om te gooien?

Sjoerd Bonnema uit Fochteloo is kleinschalig ecologisch ondernemer.