Anne-Goaitske Breteler.

Oorlog in opbergdoos

Anne-Goaitske Breteler. FOTO LC

Pake Hans heb ik eigenlijk niet gekend. Toen ik net twee maanden oud was, overleed hij. De afgelopen 24 jaar heb ik hem toch een beetje leren kennen, via mijn vader en mijn beppe.

Zo weet ik dat pake Hans vanuit Enschede naar Friesland verhuisde, dat hij een tweelingbroer Gerrit had en dat zij samen naar Nederlands-Indië zijn geweest. Getraumatiseerd door de oorlog – pake Hans verloor daar zijn tweelingbroer – werd er bij terugkomst nog maar weinig over gesproken.

Ondanks mijn interesse voor geschiedenis heb ik me nooit zo bewust verdiept in pakes diensttijd in Indonesië. Totdat mijn oma laatst een grote opbergdoos meebracht. Daarin bewaard lagen de brieven uit die tijd, aan en van het thuisfront, en ook de fotoboeken van hem en zijn tweelingbroer. Het ziet er vervreemdend uit: jonge Nederlandse mannen in de sawa’s. De nasmaak van de Nederlands-Indische geschiedenis is een bittere, maar toch kan ik daar op de eerste bladzijdes van het album weinig van terugzien. Gerrit en Hans staan voornamelijk lachend op de foto’s. Ze lijken het er goed te hebben met hun kameraden.

Het toeval wil dat ik, net toen mijn oma de doos bracht, werkte voor de stichting Nationale Herdenking 15 augustus 1945. In de aanloop naar vandaag, precies 75 jaar na de capitulatie van de Japanners in Indonesië, stelde ik met hen een beeldcanon samen van de relatie tussen Nederland en Indonesië. In korte tijd leerde ik een chronologisch verloop kennen van de verhouding tussen beide landen: over de Japanse bezetting, de terugkeer uit de kampen, de onafhankelijkheid door Soekarno, de bloederige bersiap-periode, de koloniale oorlog met Nederland, het einde van de oorlog in 1949, en zelfs de tijd erna.

Voor de stichting bekeek ik honderden foto’s van al die verschillende periodes. Ik zocht ze in de beeldbank van het Nationaal Archief, maar ook in persoonlijke collecties op internetfora. We moesten streng zijn in de selectie. Eén foto zou een breed publiek introduceren tot een deel van dat verleden.

De Duitse historica Aleida Assmann houdt zich bezig met herdenken en herinneren. Ze stelt dat een collectief geheugen een sociaal proces is. De keuze om bepaalde geschiedenis te vergeten of juist te onthouden, hangt sterk samen met de overdracht van die verhalen op nieuwe generaties. Assmann legt uit dat een verleden pas een herinnering wordt als een individu zich kan herkennen in een historische gebeurtenis.

Door het samenstellen van de beeldcanon leerde ik veel over deze oorlog. De verschillende perspectieven versplinteren nog altijd veel leed, soms doen ze het zelfs vergeten.. Maar tegelijkertijd blijft het een collectieve oorlog. Vanuit welke positie ook;

Herkenning in deze geschiedenis is wel degelijk mogelijk. Ook voor mij. Want ondanks dat de archiefstukken mij choqueerden, raakten de foto’s uit het fotoboek van pake Hans mij pas echt. Op de laatste bladzijdes van het album zag ik hoe hij, in uniform, bloemen neerlegt bij het verse graf van zijn tweelingbroer. De geschiedenis van Nederlands-Indië werd deel van mijn pake, en zo ook van mij.

Reageren? agbreteler@gmail.com

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct