Formatie: openbaar of in achterkamertjes?

‘Zouden er echt vreselijke ongelukken gebeuren als de onderhandelingen openbaar worden?’ FOTO ANP Foto: Remko de Waal

Waarom geven we politici eigenlijk de ruimte om achter gesloten deuren afspraken te maken die voor ons allemaal zo belangrijk zijn?

In de Leeuwarder Courant van 3 april beschrijft Zander Lamme uitvoerig de ervaringen en opvattingen van vier Friese bestuurders die verkenner of informateur zijn geweest bij lokale coalitievorming. Hun conclusie is de kop boven het stuk: ‘Verkennen moet in vertrouwen.’ Het is interessant om hun argumentaties onder de loep te leggen en kanttekeningen te plaatsen bij de vanzelfsprekendheid die zij suggereren.

Die argumentaties komen erop neer dat politieke partijen in beslotenheid met elkaar moeten kunnen praten en tegenover een verkenner/informateur onder vier ogen hun hart moeten kunnen luchten over andere partijen of politici.

Een tweede argument dat wordt opgevoerd is dat als alles wat in het coalitieproces openbaar wordt, partijen niet meer terug kunnen komen op eerder ingenomen standpunten: ,,Dan is in hurde eask echt in hurde eask’’.

Ten slotte wordt de stelling betrokken dat hoe meer mensen zich ermee bemoeien des te minder van het delicate proces van coalitievorming terechtkomt.

Hinderlijk

Deze argumenten hebben vanuit de onderhandelingstheorie een zekere geldigheid, zeker in de context van internationale diplomatie of bij strategische besluitvorming in het bedrijfsleven. De vraag is echter of ze ook in het openbaar bestuur zo vanzelfsprekend zijn.

Bij het openbaar bestuur – de overheid dus – gaat het niet alleen om het resultaat, maar ook over de wijze waarop dat tot stand komt. In de laatste jaren is het voorvoegsel ‘openbaar’ te veel verwaarloosd of beschouwd als hinderlijk om tot politieke resultaten te komen.

Mijn pleidooi is dan ook om dat openbare karakter van onze overheid weer centraal te stellen. En dat begint bij de coalitievorming, of dat nu op nationaal, regionaal of lokaal niveau plaatsvindt. Zouden er echt vreselijke ongelukken gebeuren als de onderhandelingen openbaar worden? Is het voor de kiezer niet veel eerlijker als men na de verkiezingen kan volgen welke punten van de partij van zijn keuze echt hard zijn en welke bespreekbaar?

Kloof

Openbare onderhandelingen van partijen om tot een coalitie te komen voorkomen dat partijen met doorzichtige argumenten en verbale constructies achteraf het gesloten compromis naar hun achterban verdedigen; vooral met het argument dat men toch heel veel van het eigen verkiezingsprogramma heeft weten te realiseren.

Hier ontstaat de kloof tussen overheid en samenleving. Iedereen in dit veelpartijenland weet dat coalities en compromissen gesloten moeten worden en dat er dus ingeleverd moet worden op eigen standpunten als men wil samenwerken met andere partijen. Laat dat dan ook maar zien, in alle openheid, zeker als het gaat om de hoofdlijnen van beleid die ons allen direct raken, zowel bij het lands-, provinciaal als het gemeentebestuur.

Als formatie- of coalitieonderhandelingen openbaar worden is het wenselijk dat coalitieakkoorden beperkt blijven tot de hoofdlijnen van beleid; dus geen gedetailleerde regeerakkoorden. In de tweede plaats zal de rol van de verkenner of informateur zich wijzigen. Hij of zij wordt een procesbegeleider zonder inhoudelijke agenda.

Transparantie

Deze procesbegeleider zal dan ook gezocht moeten worden buiten de hectiek van het dagelijkse politieke bedrijf; politieke kleur speelt daarbij een ondergeschikte rol. Misschien wordt hun taak wat moeilijker omdat ze zich niet meer kunnen verschuilen achter de veilige muur van geheimhouding.

Het grootste effect van openbare politieke onderhandelingen is dat tegemoet wordt gekomen aan de wens van transparantie van de overheid, met name in een fase waarin de echt belangrijke speerpunten van beleid voor de komende vier jaren worden vastgelegd.

Dat de leidende politici daarbij wat aan onderhandelingsvrijheid moeten inleveren lijkt mij vanuit de kiezer gezien geen probleem, eerder een voordeel. Het is afscheid van oude politiek en een forse stap in de zo gewenste nieuwe bestuursstijl.

‘Poppetjes’

Wellicht moet één uitzondering op openbare coalitievorming gelden, namelijk in de laatste fase van de formatie als het gaat om de ‘poppetjes’ die het de komende vier jaar voor het zeggen krijgen. Daarbij zijn privacyoverwegingen van belang.

Echter, als het gaat om de inhoud van het beleid is openbaarheid achteraf niet toereikend. Coalitieonderhandelingen dienen niet plaats te vinden in achterkamertjes maar in openbaarheid. Het is eigenlijk heel vreemd dat wij politici de ruimte geven om achter gesloten deuren afspraken te maken die voor ons allen en de maatschappij zo belangrijk zijn

Peter Polhuis uit Leeuwarden is bestuurskundige en politicoloog en oud-(in)formateur van een lokale coalitie.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Opinie
Opinie
Politiek