‘De laïcité is de staatsreligie in Frankrijk.’

Een brute aanslag op het vrije woord

‘De laïcité is de staatsreligie in Frankrijk.’ FOTO EPA/GUILLAUME HORCAJUELO

De moord op Samuel Paty doet discussies over de vrijheid van meningsuiting weer oplaaien. In Frankrijk en in de Verenigde Staten is de vrijheid een constitutioneel recht, maar dat recht staat onder druk.

Op 16 oktober werd Samuel Paty, leraar geschiedenis, door een jonge islamist en terrorist vermoord, onthoofd. Omdat hij in het kader van een les over vrijheid van meningsuiting aan zijn leerlingen de destijds door Charlie Hebdo gepubliceerde karikaturen van Mohammed had laten zien.

Een aantal Amerikaanse intellectuelen constateerde met bitterheid dat, waar Frankrijk meer dan ooit oproept de vrijheid van meningsuiting te verdedigen, in de Verenigde Staten als reactie op deze moord in Conflans-Sainte-Honorine de twijfel aan het absolute recht op vrijheid van meningsuiting de kop op steekt.

Er zijn er ook die – net als destijds bij de aanslag op Charlie Hebdo – hun onbegrip uiten voor hetgeen zij zien als een typisch Franse hardnekkigheid: publicatie van karikaturen waarvan verondersteld kan worden dat zij religieuze gevoelens van mohammedanen kwetsen.

Wat zijn de contouren van deze vrijheid van meningsuiting aan beide kanten van de Atlantische Oceaan? Vanwaar deze vrijheid in beide landen hoog gehouden?

Allereerst de opmerking dat vrijheid van meningsuiting een grondwettelijk recht is in beide landen. Geen wonder, want de grondwet van de Verenigde Staten is geënt op die van Frankrijk. In de VS is zij in ieder geval theoretisch absoluut. Het Hooggerechtshof verdedigde in 2011 zelfs het recht om homoseksuele soldaten die in de strijd gedood waren, te beledigen. In Frankrijk is zij met name bij wet van 1881 ingekaderd. De Franse wet staat niet toe bewust te beledigen. Ook niet op te roepen tot raciale haat of antisemitisme. Maar godslastering is geen strafbaar feit.

‘De staatsreligie van Frankrijk’

In de praktijk functioneert in de Verenigde Staten de publieke opinie als een beperkende wet voor vrijheden. De effecten van zelfcensuur zijn er in ruime mate. Men spreekt vandaag de dag van een ‘cultureel hekwerk’, een fenomeen dat evenementen en geschriften die kunnen kwetsen, uitbant. Geen nieuw verschijnsel, want in 2015, het jaar van de aanslag op Charlie Hebdo , weigerden bijna alle Amerikaanse dagbladen de in Charlie Hebdo gepubliceerde karikaturen van de profeet Mohammed te reproduceren, uit angst bekritiseerd te worden of risico’s te lopen.

De Amerikanen verfraaien altijd de cultus van de laïcité in Frankrijk en de consequenties ervan, zoals het recht op oneerbiedigheid richting religies. De laïcité kun je wellicht het beste omschrijven als een absolute scheiding tussen staat en religie, waarbij de staat er ook zorg voor draagt dat men binnen de wetgeving en de waarden van de Republiek zijn of haar religie of levensbeschouwing kan beleven. Buitenlandse journalisten die zich goed in Frankrijk hebben verdiept, identificeren de laïcité en de vrijheid van meningsuiting als ware kenmerken van het land. ,,De laïcité is de staatsreligie in Frankrijk, de humus waarop de democratie groeit’’, schrijft de Brit John Lichfield op de nieuwssite UnHerd, waarbij hij de vraag stelt: ,,Is het de moeite waard om voor haar te sterven?’’

Ondermijnen

Amerikaanse progressieven die de vrijheid van meningsuiting vanwege ‘het culturele hekwerk’ hebben beperkt, maken zich nu zorgen over de effecten van een tegencultuur, die van het trumpisme, op hun vrijheid. De Fransen zien hun vrijheid bedreigd door het islamitisch terrorisme en blijken bereid andere vrijheden te beperken om de vrijheid van meningsuiting te houden, hetgeen ook niet ongevaarlijk is.

Wat de Amerikanen en Fransen verenigt met hun zorgen, is de impact van de sociale netwerken die, ongecontroleerd, uiteindelijk aan Facebook-baas Mark Zuckerberg, meer macht geven dan die van een rechter van het Hooggerechtshof en ook aan de GAFA de toegangssleutels tot de hersens van de burgers aanbieden. De vrijheid van meningsuiting is onmisbaar in een democratie, maar kan haar, gemanipuleerd, ook ondermijnen. De Europeanen weten daar alles van, wijzer geworden door hun geschiedenis en de filosofe Hannah Arendt (hoop ik). De Amerikanen beginnen dat ook te begrijpen.

Jan de Boer - oud-Leeuwarder - is publicist en woont in Frankrijk

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct