‘Verdwijnen van biodiversiteit blijft bij bbp buiten beschouwing.’  FOTO ARCHIEF LC

Economische groeicijfers geven een vertekend beeld

‘Verdwijnen van biodiversiteit blijft bij bbp buiten beschouwing.’ FOTO ARCHIEF LC Foto: Siep van Lingen

Hoe het Nederland economisch vergaat kan niet alleen worden afgeleid uit droge groeicijfers. Die vertellen namelijk niet alles over waar het in de economie om draait: welvaart.

Maandelijks publiceert het Centraal Planbureau (CPB) de economische groeicijfers van Nederland, waaronder het bruto binnenlands product (bbp). Het bbp is gebaseerd op de hoeveelheid geproduceerde goederen en diensten, verminderd met de bij de productie gebruikte goederen en diensten.

De groeicijfers worden met belangstelling bekeken door bedrijven, banken en burgers, omdat ze informatie geven over groeikansen, investeringsmogelijkheden en de ontwikkeling van het inkomen. Voor politici en bestuurders vormen de groeicijfers een belangrijk richtsnoer voor overheidsmaatregelen, vooral ten aanzien van overheidsbestedingen en de belastingen.

Als de economie te uitbundig groeit, tempert de overheid haar bestedingen. Omgekeerd, als de economie krimpt, zoals in de huidige coronacrisis, breidt ze haar maatregelen uit en schroeft ze haar bestedingen op, zoals met de coronasteunpakketten. Ook tempert ze dan de belastingen om bedrijven en burgers meer ruimte te bieden.

Gebrekkige maatstaf

Hoewel het bbp een belangrijke graadmeter is voor het wel en wee van de economie, is het een gebrekkige maatstaf van waar het in de economie uiteindelijk om draait, namelijk welvaart.

Het CBS definieert welvaart ‘als onze huidige kwaliteit van leven en de mate waarin deze ten koste gaat van die van generaties na ons of mensen uit andere delen van de wereld’. Het bbp is hiervan een gebrekkige maatstaf omdat het betrekking heeft op goederen en diensten waarvoor een prijs betaald wordt, de zogenaamde geprijsde goederen en diensten, maar voorbijgaat aan de goederen en diensten waarvoor geen prijs betaald wordt, terwijl deze ook van essentieel belang zijn voor de kwaliteit van leven.

Zo ontbreken in het bbp bijvoorbeeld essentiële activiteiten als huishoudelijk- en vrijwilligerswerk, behalve wanneer het werk door betaalde krachten betreft, zoals de thuishulp. Ook de voorzieningen ten behoeve van belangrijke behoeften als sociale contacten, vertrouwen in de samenleving en de overheid, gevoel van veiligheid, schoon milieu, natuur en een aantrekkelijk woon- en leefklimaat ontbreken geheel of gedeeltelijk in het bbp. Door het ontbreken van niet-geprijsde goederen en diensten rekenen we ons met het bbp armer dan we in werkelijkheid zijn.

Schone lucht

Anderzijds ontbreken er belangrijke kostenposten in het bbp waardoor we ons rijker rekenen dan we zijn. Zo worden de uitputting van grondstoffen, het kappen van het tropisch regenwoud en de afname van andere diensten van de natuur, zoals schoon grond- en oppervlaktewater, schone lucht, en het aantal bijen, insecten en wormen, niet in de kostprijs van de geproduceerde goederen en diensten opgenomen.

Voor bijvoorbeeld de productie van melk worden wel de kosten voor arbeid, kapitaal en grondstoffen meegenomen, maar blijven externe negatieve effecten in de vorm van schade aan klimaat, milieu, biodiversiteit, en landschap buiten beschouwing. In plaats van ze in de kostprijs van de melk te verwerken worden ze op de maatschappij afgewenteld. Hetzelfde geldt voor schade aan wegen en gebouwen door verlaging van het grondwaterpeil ten behoeve van de landbouw.

Naast het bbp als indicator voor het reilen en zeilen van de nationale economie, berekent het CBS ook een bruto regionaal product (brp). Dit kerncijfer vertoont dezelfde tekortkomingen als het bbp.

Brede welvaart

In de loop der jaren is er steeds meer kritiek op de eenzijdigheid van het bbp en het brp gekomen. Als reactie hierop is het begrip brede welvaart ontstaan, waarin naast het economische kapitaal ook aandacht is voor het maatschappelijke, sociale en natuurlijke kapitaal. Sinds 2018 publiceert het CBS jaarlijks de Monitor Brede Welvaart en de Regionale Monitor Brede Welvaart, waarin inzicht wordt gegeven in de ontwikkeling van de brede welvaart in respectievelijk Nederland en de provincies.

Het bbp en brp spelen nog steeds een hoofdrol in de bepaling van het sociaaleconomisch beleid. Dit is begrijpelijk, omdat zowel de materiële als de niet-materiële welvaart er mee samenhangt. Zo gaan niet alleen het inkomen en de werkgelegenheid omhoog bij stijgende economische groei, maar komt er ook meer ruimte voor investeringen in de brede welvaart zoals schone lucht, biodiversiteit en bescherming tegen klimaatverandering.

Niettemin verdient ook het brede welvaartsbegrip op zowel nationaal als regionaal niveau een volwaardige plaats in het sociaaleconomische beleid. Op de eerste plaats als correctie op het bbp en het brp, maar evenzeer omdat het de aandacht vestigt op vele niet-geprijsde goederen en diensten waaraan de burgers grote waarde hechten.

Zo blijkt uit een recente landelijke enquête van Natuurmonumenten dat de burgers van alle provincies bescherming van ruimte voor natuur en van het landschap erg belangrijk vinden. Regelmatige rapportage over deze welvaartscomponenten in de beide Monitoren Brede Welvaart is een aansporing voor de landelijke, provinciale en gemeentelijke besturen om hierin te investeren.

Jeltsje van der Meer-Kooistra is hoogleraar financieel management en Henk Folmer hoogleraar regionale economie, beide aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct