.

Dubbel bewustzijn

. FOTO'S ANP

In 1903 publiceerde de Amerikaanse socioloog W.E.B. DuBois zijn invloedrijke collectie essays The Souls of Black Folk . In de bundel schrijft hij over zijn ervaringen als zwarte intellectueel in een wereld die is ingericht en wordt gedomineerd door blanke machthebbers.

Het laatste schot in de Amerikaanse Burgeroorlog had enkele decennia daarvoor geklonken maar voor de zwarte gemeenschap was er nog weinig veranderd. DuBois ageert tegen ongelijkheid en discriminatie en de lynchpartijen die dan nog aan de orde van de dag zijn.

Centraal in het boek staat het begrip dubbel bewustzijn ( double consciousness ). Afro-Amerikanen worden gedwongen om zich altijd bewust te zijn van het feit dat ze anders zijn. In de woorden van DuBois: „het gevoel dat je altijd naar jezelf moet kijken door de ogen van een ander.” Constant moeten ze hun zelfbeeld vergelijken met het beeld dat de samenleving van ze heeft - of, beter gezegd, aan ze opdringt.

Die sociale ongelijkheid duurt voort tot op de dag van vandaag en uit zich in ongelijkheid op de huizenmarkt, scholing en de arbeidsmarkt. Het verklaart voor een deel de protesten in de straten van Amerikaanse steden. Etnisch profileren en gewelddadig optreden van de politie zijn maar topjes van vele ijsbergen - al vallen opportunistische rellen nooit goed te praten.

De afgelopen dagen waren er veel sympathiek bedoelde zwarte vierkanten te zien op sociale media. Wereldwijd, want zo gaat dat tegenwoordig, lieten gebruikers zien dat ze heel erg tegen racisme zijn, zoals #jesuischarlie sociaal wenselijk liet zien dat je tegen terrorisme was. De volgende stap in het leunstoelactivisme zou bewustwording van de eigen positie moeten zijn.

Het begrip wit privilege ( white privilege ) is nauw verbonden met het dubbele bewustzijn van DuBois. Mensen uit de dominante groep zouden zich bewuster moeten zijn van hun bevoorrechte positie. Ze worden er niet uitgepikt bij routinecontroles en hebben meer kans bij het schrijven van een sollicitatiebrief. Het gaat verder dan afkomst of etniciteit. Privilege speelt een rol in institutioneel seksisme: een man heeft nog steeds meer kansen op de arbeidsmarkt dan een vrouw. Hetero zijn wordt nog steeds gezien als de norm. Validisme: mensen met een lichamelijke of geestelijke functiebeperking worden automatisch vergeleken met mensen die voldoen aan het maatschappelijke ideaalbeeld en ‘wijken daardoor af’.

Voor critici is het verleidelijk om deze stap richting bewustwording belachelijk te maken en te framen als een oproep tot zelfhaat of boetedoening. Dat is het niet. Het is ook geen politieke discussie over links of rechts. Het is een pleidooi voor meer empathie, met als doel een samenleving waarin iedereen dezelfde kansen krijgt, ongeacht afkomst, geaardheid of uiterlijk.

commentaar@lc.nl

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct