Crisistijd is juist de tijd van democratie

Demonstratie tegen de spoedwet in Utrecht. FOTO ANP

Nu de regering onder hoge druk ingrijpende besluiten moet nemen, is democratische controle van levensbelang. De coronaspoedwet faalt daarin.

In de coronacrisis staat de regering voor moeilijke keuzes. Laat ze de teugels vieren, ook al lopen de besmettingen weer op en daarmee ook de kans op nog meer slachtoffers? Of besluit ze de regels weer aan te scherpen, met het risico op verdere economische ontwrichting en burgerlijke ongehoorzaamheid? Moeilijke besluiten, die genomen moeten worden onder onzekere omstandigheden.

Onze vrijheid is het afgelopen half jaar sterk beperkt, soms vrijwillig, vaak gedwongen. Wij hebben dat geaccepteerd. Want de gezondheid van de één gaat nu eenmaal voor de vrijheid van de ander, gaf onze premier ons overtuigend mee.

Het zoeken van de koers tussen veiligheid, volksgezondheid, vrijheid en economie vraagt als nooit tevoren om politiek leiderschap, met een rechtsstatelijk onbetwist kompas en democratische spelregels. De regering erkent het democratische tekort in de huidige crisisaanpak en komt daarom met het wetsvoorstel ‘Tijdelijke wet maatregelen Covid-19’.

‘Voorstel zakt voor rechtsstatelijke waardentoets’

Dat deze spoedwet een paar gaten in het democratisch tekort dicht, maakt het democratisch nog niet zuiver. Ik maak me daar grote zorgen over, omdat dit wetsvoorstel helaas op belangrijke onderdelen zakt voor een rechtsstatelijke waardentoets en democratische legitimiteit. Zoals op het punt van ons aloude, al 150 jaar bestaande, legaliteitsbeginsel: dat alleen onze volksvertegenwoordiging gaat over onze burgerlijke vrijheden en niemand anders. Het fundament onder onze democratie.

De economie kraakt, net als de zorg. Onder deze druk moet het kabinet kiezen en besluiten, vaak met te weinig tijd, te weinig informatie en te beperkt overzicht en tussen botsende belangen. We lezen dat het kabinet zelfs de talkshowtafels heeft geprobeerd te controleren, terwijl het de media zouden moeten zijn die de politiek moeten controleren.

En niet alleen de democratische principes komen onder druk te staan, maar ook ons ‘menselijk handelen’. We houden afstand, ontmoeten elkaar minder, verliezen banen en zien bedrijven ten onder gaan. Onze vrijheden en rechten worden dagelijks geschonden. De overheid grijpt in bij horecabezoek en op werkvloeren, in onze omgang met onze oude ouders, met het onderwijs aan onze kinderen.

Gebrekkig democratisch mandaat

Veel ouderen op wiens schouders wij staan, aan wie we onze vrijheid en welvaart te danken hebben, hebben we kil en koud moeten begraven, zonder een laatste eerbetoon. Veel demonstraties worden verboden of sterk ingeperkt – een haast ondenkbaar zwaar middel in een democratie. Verzoeken voor de Wet openbaarheid van bestuur worden té vaak niet in behandeling genomen.

'Democratische controle op een laag pitje is onverteerbaar'

De spoedwet poogt besluitvorming voor dit soort maatregelen nu zonder tussenkomst van de volksvertegenwoordiging te formaliseren. Met deze wet moet de Tweede Kamer haar controlerende taak op een laag pitje zetten en toekijken hoe het kabinet met een ministeriële regeling besluiten neemt over onze belangrijkste verworvenheden, namelijk over onze vrijheden. Voor ieder Kamerlid en iedere burger moet dat onverteerbaar zijn.

De wet legt niet alleen langduriger verregaande bevoegdheden bij het kabinet en de uitvoerende macht, maar ook bij burgemeesters. Een positie met een gebrekkig democratisch mandaat, omdat zij niet gekozen maar benoemd zijn.

Legitimatie

Waar moeilijke besluiten genomen moeten worden, kan je ze niet democratisch en rechtsstatelijk genoeg stutten. Omwille van een stevige legitimatie. Vergaande bevoegdheden geven aan niet gekozen maar benoemde ministers en burgemeesters, staat daar haaks op.

De regering moet concreet kunnen uitleggen wat haar afwegingen en criteria zijn om in een noodsituatie grondrechten in te perken. Dat moet te allen tijde met instemming van en controleerbaar zijn voor volksvertegenwoordigers. Besluitvorming moet het daglicht kunnen verdragen en moet kritisch gevolgd kunnen worden, ook door onze vrije pers.

De naleving van de Wet openbaarheid van bestuur moet juist ook in crisistijd gegarandeerd zijn. Alleen dan kan er sprake zijn van democratische legitimiteit en van democratisch draagvlak onder de Nederlanders. Alleen dan is het van ons samen.

Tegenmacht

We hebben nu méér democratie nodig, niet minder. Politici en bestuurders dragen de last besluiten te moeten nemen onder hoge druk, met vaak maar weinig informatie. Daarom geldt: hoe meer democratische controle, hoe beter. Hoe meer tegenmacht, hoe beter. Hoe meer checks and balanc e s , hoe beter.

De inperking van burgerlijke vrijheden kan niet aan de uitvoerende macht overgelaten worden. De politici moeten transparant zijn en verantwoording afleggen. De journalistiek moet onafhankelijk en kritisch de macht kunnen blijven volgen. We hebben onze democratie en rechtsstaat nu meer dan ooit nodig.

Daarbij past geen carte blanche – zelfs geen tijdelijke – van de Tweede Kamer aan de uitvoerende macht. De belangrijkste pijlers onder onze democratie mogen we nooit omver laten trekken. Volksvertegenwoordigers zijn wetgever en de ministers voeren uit. Een volwassen democratische rechtsstaat moet er zeker in crisistijd staan als een huis voor al haar burgers.

Keklik Yücel is bestuurskundige in de publieke sector, eigenaar van Democratie Doen en voormalig PvdA-Kamerlid.