FOTO

Aandacht kapen

FOTO ANP

Wat hebben Rineke Dijkstra en The Social Dilemma gemeen? De eerste is vorige week bekroond met de Johannes Vermeerprijs, de staatsprijs voor fotografie. Haar indringende portretten hebben volgens de jury eeuwigheidswaarde. De tweede is een alarmerende documentaire over het maatschappij ontwrichtende businessmodel achter social media , sinds vorige week te zien op Netflix.

Dijkstra won 100.000 euro. Aarzelend vertelde ze op NPO Radio 1 dat ze het geld waarschijnlijk zal gebruiken voor een video-installatie ,,over mensen die zich heel erg concentreren op iets’’. Het klonk vaag, erkende ze, ze moet het onderwerp nog onderzoeken.

The Social Dilemma heeft dat al gedaan. De documentaire zoomt in op de duistere achterkant van concentratie: het kapen van aandacht door techgiganten. Oud-ontwikkelaars van Facebook, Instagram, Twitter, YouTube en Pinterest vertellen hoe hun ex-bazen onze ogen en oren zo veel mogelijk uren per dag naar de schermpjes leiden. Met like -knoppen (duimpjes, hartjes), push berichten, mentions , aanbevolen filmpjes, pop-up’s , gepersonaliseerde advertenties, trillingen, flitsen, pings en vooral met nepnieuws.

Op zich bekend. We worden verleid en verkocht waar we bij staan. Maar The Social Dilemma trekt de lijn door: miljoenen individuen zijn inmiddels zo schermverslaafd , zo manipuleerbaar, zo van hun eigen pad af, dat ze makkelijk te transformeren zijn tot gevaarlijke volksbewegingen. Wie landen wil destabiliseren, kan dat eenvoudig doen, vertellen de experts. Ontregelaars kopen profielen (lees: gebruikers) op Facebook die waarschijnlijk vatbaar zijn voor nepnieuws. Die worden aan de ene kant gebombardeerd met ophitsende onwaarheden en aan de andere kant afgeschermd tegen geverifieerd nieuws van respectabele bronnen.

Het is oorlog voeren op afstand

Eenmaal in de ban van aangeprate kletskoek ligt gruwelijk gedrag op de loer. In de film worden de massamoord op de Rohinghya-moslims in Myanmar en het verval van de democratie op de Filipijnen rechtstreeks in verband gebracht met desinformatie als businessmodel van tech-giganten. ,,Het is oorlog voeren op afstand.’’

Vergis je niet, waarschuwen de tot inkeer gekomen makers. Ontwikkelde landen zijn even vatbaar voor chaos en gewelddadige polarisatie als arme landen. ,,Dit is een existentiële crisis. Ons bestaan wordt bedreigd.’’

Wat te doen? Opvallend is dat de meeste hoofdpersonen hun kinderen geen of zeer beperkt schermtijd gunnen. Hun advies: schakel alle notificaties uit, klik nooit op aanbevolen filmpjes, verwijder alle social media apps . Meer suggesties: hef belasting op dataverzameling- en verwerking, organiseer optimale wettelijke bescherming voor digitale privacy, sta alleen mensvriendelijke technologie toe.

Een andere belangrijke sleutel kan wel eens het onderwerp zijn dat fotograaf/kunstenaar Rineke Dijkstra urgent vindt: persoonlijke concentratie. Wie zich niet laat afleiden door flauwekul, staat steviger. Die houdt op de eigen harde schijf ruimte voor degelijke informatie, voor bewezen verbanden, voor intelligente analyses, originele invallen en aandachtige gesprekken, met misschien wel andersdenkende mensen. Concentratie als schild tegen polarisatie.

Het commentaar is een dagelijkse rubriek waarin de Leeuwarder Courant reageert op actuele ontwikkelingen. Reageren? Gebruik de reactiemogelijkheid onder dit artikel of mail naar commentaar@lc.nl .

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct