Ameland: sterke verhalen

Sterke verhalen

Amelanders zijn ‘storytellers'. Om sterke verhalen over het verleden te horen, hoef je als toerist niet eens je best te doen. Tref je een groepje eilanders aan de bar, dan zit je er zo maar tussen. De badgast, zoals de toerist nog altijd genoemd wordt, hoort er helemaal bij.

Amelanders zijn niet alleen in touw om diverse activiteiten te organiseren, ze doen er vaak zelf aan mee, zegt directeur Cinto Prosperi van de VVV Ameland. ,,Er wordt heel veel samen gedaan. Daardoor voel je je als toerist snel thuis.''

Bij avondactiviteiten is deelname van eilanders soms bittere noodzaak. Er zijn gasten die klagen dat er 's avonds op het eiland niets te doen is, maar als ze zelf niet op komen dagen, werken ze dat in de hand, stelt Pieter Jan Borsch uit Hollum. Borsch is oud-beheerder van het cultuurhistorisch museum Sorgdrager in Hollum, amateur-historicus en milieujutter.

Hij stelt dat er voldoende muziekuitvoeringen en optredens in de avonduren zijn. Onlangs nog beleefde Hollum de ‘avond van het Amelander product'. Maar hij weet nog goed hoe het ging met de dialezingen die hij 's avonds organiseerde in het museum. Die trokken onvoldoende publiek en als er al toeristen kwamen, stapten ze te laat binnen omdat het in het restaurant allemaal langer duurde. De dialezingen stierven een stille dood.

,,Na zessen kom je geen hond meer tegen. De mensen gaan lang naar het strand en daarna niet meer van huis. Omdat ze bij de kinderen blijven. Of ze gaan uitgebreid uit eten.''

In de ogen van Hans en Mechtelien Brinksma uit Leeuwarden kan het avondlijk vermaak beter. Het is de reden dat ze voor een dagje Ameland kiezen en er geen langere vakantie door willen brengen. ,,'s Avonds houdt het al gauw op. In de vakantie gaan we daarom liever naar het buitenland.''

Maar voor een dagje herinneringen ophalen aan de vakanties die Mechtelien er als kind doorbracht, is Ameland heel geschikt. ,,Bij de andere eilanden duurt de overtocht te lang.''

Niet voor niks eindigt Ameland steevast in de top vijf van de jaarlijkse ANWB-verkiezing voor het leukste dagje uit. ,,Je neemt de vroege boot, huurt een fiets en kan op een dag prima een indruk van het eiland krijgen'', zegt Prosperi. Het echtpaar Duinstra uit Ternaard bevestigt dat. De vroege boot vanaf Holwerd nemen zij wel vaker. ,,Zo simpel voor ons. Op de fiets erheen, kaartje kopen en je dagje uit begint.''

loading

ZEEHOND

Op de boot kun je je eerste zeehond al spotten. Het beest ligt onverstoord te kijken hoe De Oerd voorbij vaart. Eenmaal op de veerdam in Nes proppen rugzakken en rolkoffers zich in de klaarstaande bussen. Bij een volle boot moeten 72 auto's en 1200 passagiers zich verspreiden.

Hoewel de aankomst niet de mooiste van alle Waddeneilanden is, zegt Prosperi met een jaloerse blik op Terschelling, heeft Ameland wel een groot pluspunt. De aankomstplek ligt in het midden, de gasten verspreiden zich naar twee kanten en hoeven zich niet allemaal in één richting te persen.

De Duinstra's maken er een dagje Oerd van. Aan de naam van dit natuurgebied kleeft een van de meest bekende Amelander verhalen, dat in allerlei varianten de ronde doet. Het is de legende van Ritskemooi, de oude weduwe Rixt:

Rixt haar man was nooit teruggekeerd van de walvisvangst. Als oude arme vissersvrouw ging Rixt samen met haar zoon Sjoerd naar de punt van het eiland. Hier leefden ze in een klein hutje. Om in hun levensonderhoud te voorzien, gingen Rixt en Sjoerd dagelijks naar het strand om te jutten. Maar Sjoerd wilde ook naar zee, net als zijn vader. Ondanks de smeekbede van zijn moeder om dit niet te doen, monsterde hij aan op een vissersboot.

De juttersopbrengst werd intussen steeds minder, hoeRixt ook hoopte dat er een schip met rijke buit zou vergaan. Langzaam raakte haar geduld op en in haar brein ontsproot een bijzonder gemeen plan. Tijdens de eerstvolgende zware storm bond ze hoog op het duin een lantaarn om schepen te misleiden. Deze list lukte. Het schip in de storm waande zich in de buurt van een veilige haven en het liep vast op de zandbank.

Rixt had haar buit, maar toen ze bij het krieken van de dag nogmaals de vloedlijn afliep, vond ze een lijk. Plotseling herkende ze het gezicht van de visserman. Het was haar eigen Sjoerd. Rixt werd gek van verdriet en spijt en zwierf nog jaren door het gebied. Wanneer de noordwester waait, kun de je schim van Ritskemooi ontwaren en haar horen jammeren om haar zoon: ,,Sjoe-oe-oe-oerd.''

Deze verhalen, onder andere verteld in de musea, missen toeristen als ze maar een dagje Ameland doen. Pieter Jan Borsch en zijn vrouw Tineke stellen dan ook dat het onmogelijk is om hun eiland in een dag te doen. Alleen al op de begraafplaats in Hollum kan Borsch uren vertellen over het roemrijke commandeursverleden. De kapiteins van de koopvaardij en de walvisvaart brachten het eiland rijkdom in de achttiende eeuw.

Als een computer spuwt Borsch getallen uit. Commandeurs die honderden walvissen vingen. Een grafsteen van Hans Barentsz uit 1790, 52 jaar en 45 jaar gevaren. ,,Hij ving er 144,5'', meldt Borsch. Die halve heeft te maken met het feit dat meerdere schepen soms samenwerkten om de megavissen te vangen. ,,Dan werd de buit verdeeld en kregen ze een halve, een vierde of een tiende deel.''

loading

NAPOLEON

Het was Napoleon die een eind aan de rijkdom maakte, toen hij het eiland bezette en de zelfstandigheid eindigde. Ameland werd een deel van de Bataafse republiek. Omdat Engeland in oorlog was met Frankrijk waren de eilanders plotseling hun vijand en werden hun schepen en bemanningen opgebracht naar Engeland. Amelanders trokken naar de steden. Er heerste bittere armoe tot het begin van de twintigste eeuw.

De eerste badgasten kwamen rond 1854. ,,Gasten werden overgevaren met zeilboten tot de rede (Ree) en vanaf daar met paard en wagen naar het eiland vervoerd. Als de boot onverhoopt vast kwam te zitten, werd met een roeiboot het laatste stuk geroeid naar het eiland.''

Nu staan de bussen klaar, die 's ochtends vroeg vooral gevuld zijn met passagiers gekleed in shirtjes van schoonmaakbedrijven. Het is een van de problemen van het eiland: er is een constant gebrek aan personeel. ,,Wij hebben geen mensen'', schetst Borsch. ,,Een deel van onze jeugd verdwijnt. Je moet wel in de recreatie of horeca willen werken als je hier woont.'' Schoonmaakpersoneel wordt dan ook vanuit heel Noordoost-Friesland aangetrokken.

Het is mede de reden dat de VVV-directeur zich achter het plan voor een groot wellnesscentrum op de plek van het verkrotte zwembad in Nes had geschaard. Het project van hotelmagnaat Harry Westers werd vorige week door de gemeenteraad verworpen. Het had personeel uit de medische- en gezondheidshoek kunnen trekken, verklaart Prosperi zijn standpunt. ,,Eindelijk vraag naar personeel dat niet met een dienblad loopt.''

Bovendien past de doelgroep van een wellnesscentrum bij het eiland, voegt hij er aan toe. Ameland probeert zich steeds meer te profileren als bestemming voor de duurzame en sportieve toerist. Noodgedwongen, want de groepsreizen waarmee het toerisme in de jaren dertig op Ameland echt op gang kwam, lopen terug. Door de kerk werden in de jaren dertig al contacten met Duitsers gelegd. Ze kwamen per platbodem en bleven drie tot vier weken ‘op kamp'. Nu is het gemiddelde verblijf van een Nederlander 3,8 dagen, de Duitser blijft twee keer zo lang.

Ook na de Tweede Wereldoorlog waren de Duitsers al weer snel welkom op Ameland. De bewoners hadden zelfs een beetje medelijden met al die bleekneusjes. Maar de gewoonte van onze Oosterburen om kinderen op kamp te sturen en niet als gezin op vakantie te gaan, neemt zienderogen af. Om de lege bedden te vullen, wordt gemikt op de actieve en sportieve toerist. ,,Trainingskampen en clinics van bekende sporters. Of van een natuurfotograaf die het hele weekeind met hobbyisten er op uit trekt'', geeft Prosperi als voorbeeld.

loading

EVENEMENTEN

Het eiland heeft naam gemaakt met grote sportevenementen als de Adventurerun, de Tri Ambla (crosstriatlon), het wandelevenement tussen Slik en Zand, het Beach Rugby-festival, het Beach Volleybal Circuit, de MTB-strandrace voor mountainbikers en de Paardenmarathon. Hele families komen met de sporters mee en boeken een overnachting.

,,We zijn mekaar nodig'', zegt het echtpaar Borsch daarover. ,,Het toerisme is onze enige inkomstenbron.'' Niet dat het echtpaar zich nooit over de gasten verbaast. Ze maakten het onlangs nog mee. Een schoolklas op kamp die op een snikhete dag een vossenjacht door Hollum houdt. Met de leraren dik verkleed. ,,Of de kinderen bellen bij je aan omdat ze een theezakje moeten ruilen voor iets anders. Ga op zo'n dag toch lekker naar het strand, denken wij dan.''

De 93-jarige Allonsa Amsing uit Eelde heeft die raad opgevolgd. Bij het strand van Ballum zit ze bij de strandopgang op een bankje. Een van haar benen rust recht vooruit op de rollator. Haar lange broek heeft ze ietsje opgerold. Vlieland is eigenlijk haar eiland, vertelt ze, maar nu ze slechter ter been is, moet ze met de auto overal kunnen komen en valt het autoloze Vlieland af.

,,Hier kom ik ook al jaren. Voor het eerst toen mijn dochter vijf jaar was. Toen zaten we nog in kruiptentjes in Hollum. Jaren later werden dat caravans, daarna chalets en nu moeten die ook alweer plaatsmaken voor huisjes. Verschrikkelijk zonde dat het eiland zo verandert. Toch is het heerlijk om hier te zijn.'' Het liefst zou Amsing nog een duosprong met een parachute boven Ameland willen maken, maar dat houdt haar dochter tegen.

Het vliegveld - Ameland en Texel zijn de enige Waddeneilanden met zo'n voorziening - trekt veel kijkers, weet Prosperi. ,,Er landen ook wel privévliegtuigjes. De inzittenden wandelen naar Ballum, nemen een Nobeltje en stijgen dan weer op.'' Het Nobeltje, een likeur, is een van de Amelander producten. Zo is er ook de eigen mosterd, afkomstig van De Verwachting, de enige mosterdmolen die op wind draait en de trots van Hollum is.

Zoals de vuurtoren ook tot de trots van dit dorp hoort. Jannette Brijker en Emile van Dooren gaan er zeker heen voor hun trouwreportage. Terwijl iedereen in korte broek en hemdjes rondloopt, staat het paar uit Groningen in bruidsjurk en trouwpak midden in de duinen bij Hollum voor de camera van hun bruidsfotografe. Brijker komt uit Hollum en wil nog de nodige foto's op het strand laten schieten.

De vuurtoren had al in Nes gestaan als ie wieltjes had gehad, zegt Borsch gekscherend. Doelend op de gezonde rivaliteit die er heerst tussen Oost en West. Op Ameland woon je ten oosten of ten westen van de ‘Hoge diek' die tussen Nes en Ballum de scheiding vormt.

loading

SCHEIDING

Natuurlijk kleeft ook aan deze ‘scheiding' een verhaal: waterschap De Grieën van Hollum en Ballum wilde wel een dijk om het eiland maar het waterschap Nes-Buren nog niet. De nieuwe dijk werd tussen 1913 en 1915 aangelegd en is nu een eeuw oud. Omdat de oostkant destijds niet wilde, werd besloten de dijk achter Ballum dwars over het eiland te trekken. Er is nog een scheiding: oostelijk wonen meer katholieken, westelijk meer protestanten.

Ameland is in die zin bekeken twee eilanden, ervaart ook Prosperi. ,,Er zijn hier twee VVV's, twee bibliotheken, twee postkantoren en twee voetbalverenigingen. Op slechts een paar kilometer afstand.'' Ooit werd bij een 1 aprilgrap een grenspost bij de ‘Hoge diek' geplaatst. Passanten moesten een paspoort tonen om aan de andere kant te komen.

Fries hebben de Amelanders zich nooit gevoeld. ,,Wij waren tot de komst van Napoleon altijd een vrij en zelfstandig eiland'', meldt Borsch. In de vroegste geschriften bekend als insula Ambla, later Ameland. Ame staat voor eem dat water of nat gebied betekent.

Het wapen met de wassende maan, die vooruitgang moet symboliseren, is samengesteld uit de wapens van de vroegere Heren van Ameland. Families als Donia en Cammingha, ooit Vrij- en Erfheren van de ‘Vrije Heerlijkheid' Ameland, zoals de Oranje Nassau's dit nu zijn.

De drie balken naast de maan komen uit het wapen van de Cammingha's, ook al doet een andere versie de ronde, gezien het versje dat bij het wapen hoort:

De Amelander schalken,

stolen 3 balken,

des 's avonds in de maneschijn,

daarom zal dit hun wapen zijn.

Volgens Borsch zit daar het volgende verhaal aan vast: ,,Terschelling had constant gebrek aan hout. De Terschellingers kwamen 's nachts naar Ameland om hout te jatten. Drie Amelander mannen pakten ze terug. Ze togen naar Terschelling en pikten drie dikke balken. Tussen Hollum en Ballum bouwden ze er een galg van. Daaraan zouden de Terschellingers opgehangen worden als ze ooit nog terugkwamen.'' Het Galgesloatspad herinnert hier aan. Overigens beweren de Terschellingers dat het de Amelanders waren die hout stalen.

Niet alleen de verhalen zijn creatief, de Amelanders zijn dat zelf ook. ,,Er wordt hier veel geschilderd en geknutseld'', weet Prosperi. Het tekent de zelfredzaamheid, die bewoners van eilanden eigen is. Borsch weet het nog uit de tijd van zijn eerste beroep: monteur in een garage. Toeristen kwamen er met hun kapotte auto's of boten. Onderdelen bestellen duurde te lang, dus moesten de monteurs altijd zelf een oplossing bedenken en knutselen. ,,Dan haalden we alles uit elkaar en reviseerden het opnieuw. Collega's op de wal schudden daar hun hoofd over.''

De overbrugging van het eiland naar de wal en andersom bezorgt bestuurders al jaren hoofdbrekens. De vertragingen door een dichtslibbende geul zijn niet van de lucht. Ook het bezoek van de krant eindigt met een boot die vijf kwartier vertraging heeft. Blijkbaar was er in de haast om te laden en te lossen geen tijd meer om de afvalbakken op de boot te legen. Ze puilen uit, evenals de prullenbakken op het parkeerterrein van Holwerd. Voor een eiland dat als duurzaam te boek wil staan, toch een puntje van aandacht.

Bauke Mollema

Profwielrenner Bauke Mollema uit Leeuwarden gebruikt Ameland als trainingseiland. Het VARA-programma Bureau Sport volgde hem tijdens een van deze ritten. Mollema, nu actief in de Tour de France, vertelt in deze uitzending Ameland het mooiste eiland van Nederland te vinden. Dat hij er traint, heeft alles te maken met familiebanden. Zijn overgrootouders hadden een strandtent op het eiland en zijn schoonouders wonen er momenteel. In een tijdsbestek van 3 tot 4 uur fietst Mollema een paar keer het eiland rond. Dan neemt hij weer de boot om vanaf Holwerd verder naar Leeuwarden te fietsen.

Ameland in cijfers

Ameland ligt op 45 minuten varen vanaf Holwerd (houd rekening met vertraging vanwege dichtslibbende geul)

Aantal bewoners: 3.597 (CBS)

Oppervlakte: 26.918 hectare, waarvan 5.883 land en 21.035 water

Lengte: zo'n 24 km

Breedte: gemiddeld 4 km

Lengte fietspaden: 100 km

Lengte wandelpaden: 90 km buiten het broedseizoen (exclusief de fietspaden waarop ook gewandeld kan worden), 80 km in het broedseizoen

Lengte strand: ong. 26 km

Bezoekers: 600.000

Dagjesmensen: 80.000

Totaal aantal overnachtingen: 2,98 miljoen

Totale uitgave verblijf- en dagtoeristen: 115 miljoen (exclusief omzet veerdienst)

Herkomst bezoekers: 74 procent uit Nederland, 19 procent uit Duitsland, 5 procent uit België, 2 procent overig (omdat Duitsers twee keer zo lang blijven, maken ze van het aantal overnachtingen 35 procent uit)

Gemiddelde leeftijd toerist: 36 jaar

(Bron: VVV Ameland)

Doopsgezind/gereformeerd

Uniek is de samenwerking tussen doopsgezinden en gereformeerden in Hollum. Ze vormen sinds 2010 een federatie, gebruiken gezamenlijk het kerkgebouw aan de Herenweg en delen een predikant. Op de vaste wal zijn de meeste gereformeerde gemeenten met hervormden samengegaan in de PKN (Protestantse Kerk Nederland). De federatie vormde voor beide partijen een oplossing in de zoektocht naar een predikant bij een krimpend ledenaantal. De hervormden van het eiland werkten al langer samen met de doopsgezinden van Ballum en Nes.

Paardendrama

Het redden van drenkelingen met een boot die door paarden het water in wordt getrokken, is op Ameland altijd in stand gebleven. Tot 1988 ging het nog op deze traditionele manier, daarna is het fenomeen gebleven als toeristische attractie. Het jaar 1979 staat in het geheugen van de eilanders gegrift. Bij de redding van een Duits jacht ging het mis met de lancering. Het lukte niet de acht paarden los te koppelen, waardoor ze verdronken. Het paardengraf bij Hollum herinnert aan die ramp. Dit jaar rukt de boot uit op: dinsdag 28 juli 19.00 uur, maandag 10 augustus 19.00 uur, woensdag 26 augustus 19.00 uur, donderdag 22 oktober 17.00 uur en woensdag 30 december 13.30 uur (data en tijden onder voorbehoud).

Filmset Penny's Shadow

Zijn Texel en schapen onlosmakelijk met elkaar verbonden – net als Vlieland en geiten – Ameland is het eiland van de paarden. Helemaal sinds Steven de Jong er een aantal jaren geleden de film Penny's Shadow opnam. Over het paardenmeisje Lisa dat het zwarte paard Shadow met zijn onvoorspelbare gedrag probeert te redden. De reddingbootramp uit 1979 komt er ook in voor. De filmset bij Hollum moest na 1,5 jaar worden opgeruimd, maar verkeerde nog in zo goede staat dat alles opnieuw is opgebouwd op de Lange Dunen in Ballum. De rondleidingen op de filmset worden massaal bezocht door paardenmeisjes en andere belangstellenden (zondagen en woensdagen om 14 uur).

Dijk op de schop

De waddenzeedijk aan de zuidkant van Ameland gaat tot 2018 op de schop. De werkzaamheden vormen het grootste dijkproject uit de geschiedenis van Wetterskip Fryslân. Om het eiland te beschermen tegen de stijgende waterspiegel moet de dijk verhoogd en verbeterd worden. Het gaat om 16 kilometer, dat in fases wordt aangepakt. Daarvoor is 140.000 kuub klei, 18.000 kuub zand, 119.000 ton asfalt, 36.000 ton beton en ruim 350.000 ton breuksteen en puingranulaat nodig. Het project kost 77 miljoen euro en is in de zomer van 2018 klaar.