Detail van een kaart van Vlieland (West-Vlieland) 1594, door P. Bruinsz.

Geheimen West-Vlieland komen na eeuwen boven water

Detail van een kaart van Vlieland (West-Vlieland) 1594, door P. Bruinsz. FOTO NATIONAAL ARCHIEF, DEN HAAG

Heel soms spoelt er nog wel eens een baksteen aan, maar veel meer geeft de zee niet prijs van het ooit welvarende West-Vlieland. Sinds kort weten we, dankzij voorbeeldig speurwerk van Vlielander Jan Houter en historicus Anne Doedens, veel meer over dit in 1736 door de zee verzwolgen dorp.

Wie op de Vliehors met zijn rug tegen het bekende drenkelingenhuisje aanleunt en een kilometer noordwestwaards over de Noordzee tuurt, ziet niets anders dan water, een enkele zeevogel of een passerend schip. Dat was tot een paar eeuwen geleden wel anders. Niets herinnert er nu nog aan, maar op de zeebodem, onder het zand, ligt nog altijd een kleine hoeveelheid keien en bakstenen van het dorp West-Vlieland, dat hier een kleine duizend jaar heeft gelegen.

In de periode 1500-1650 beleefde de nederzetting zijn hoogtijdagen. Het was een belangrijk en rijk dorp, met meer dan tweeduizend inwoners. De glorie was evenwel van korte duur. Halverwege de 17de eeuw begon het verval, veroorzaakt door de ontembare kracht van de zee. Steeds verder rukte het water op. Stormen en immer sterker wordende stromingen maakten het gevecht dat de dorpelingen met de natuur aangingen een ongelijke strijd, die eindigde in het onvermijdelijke: de totale ondergang van West-Vlieland in 1736.

Er is altijd weinig bekend geweest over het dorp. Voor eilander en geschiedenisliefhebber Jan Houter was het gebrek aan informatie over het ‘verdronken dorp’ reden om begin vorig jaar naar het Nationaal Archief in Den Haag te gaan. Hij ging samen Anne Doedens, historicus en mede-auteur van verschillende boeken over Vlieland. Wat zij daar aantroffen, overtrof hun stoutste verwachtingen.

,,Een paar medewerkers waren aan het sjouwen met verhuisdozen. Ik vroeg of ik hun op de foto mocht zetten om deze later af te drukken in Vlieland Magazine’’, herinnert Houter. ,,Dat vonden ze wel leuk. Toen we na de lunchpauze terugkeerden, nodigden ze ons uit om in de kelder te komen kijken. Daar hadden ze allemaal kaarten neergelegd van West-Vlieland. Verreweg de meeste daarvan zijn nog nooit gepubliceerd.’’ Dagenlang bestudeerden en fotografeerden ze het unieke cartografisch materiaal. ,,Als je de detaillering ziet, dan is dit voor Nederlandse begrippen heel bijzonder. En West-Vlieland was toentertijd ook beslist niet het minste dorp’’, stelt Doedens.

loading

Strandroverij

De kaarten en tekeningen geven een duidelijk beeld van het dorp. Het stratenpatroon wordt zichtbaar, tekeningen laten zien waar de kerk en andere belangrijke gebouwen stonden en hoe ze er uit zagen. Ook de strijd tegen het wassende water krijgt een gezicht. Op de schetsen zijn dijkjes zichtbaar, alsmede de pogingen om land te winnen op zee. Wie de kaarten op chronologische volgorde legt, ziet een nederzetting in opkomst, de bloeiperiode en het uiteindelijke verval.

Met de bijzondere vondst was de honger van Houter en Doedens echter niet gestild. Wellicht zou zich in het archief Hof van Holland nog bruikbaar materiaal te vinden zijn. ,,We waren daar eerder al intrigerende archivalia tegengekomen over gewelddadigheden in West-Vlieland in het midden van de zestiende eeuw’’, herinnert Doedens zich. Het eiland was destijds verre van een vreedzaam paradijs.

Het oog van de in Maartensdijk woonachtige historicus viel te midden van alle dossiers op het document: ‘Informatie nopens strandroof gepleegd op Vlieland. 1704.’ Hoewel onderzoek naar strandroverij door het Hof van Holland op zich niet heel bijzonder was, wekte het toch beider nieuwsgierigheid. ,,We lieten het uit het depot ophalen en wisten vervolgens niet wat we zagen. Eigenlijk werd ik er zelfs even knettergek van’’, aldus Doedens. De map bevatte een bundel met tientallen verhoren van West-Vlielanders, die bij een ernstige strandroof met internationale aspecten betrokken waren en die de dorpelingen van hun slechtste kant lieten zien. Ook de schout en dominee en andere gezagsdragers lieten zich niet onbetuigd, zo blijkt.

Paralellen met boek Montaillou

De stukken in de bundel waren in klad, snel neergepend tijdens de verhoren. ,,Ze gaven de rechtstreekse, rauwe werkelijkheid weer van West-Vlieland, een dorp in zijn nadagen’’, stelt Doedens. Uit de documenten die ze raadpleegden over de geschiedenis van het dorp in de zestiende eeuw, geschreven in niet gemakkelijk leesbaar schrift, rees het beeld op van een gesloten gemeenschap, die de buitenwereld op afstand hield en waarin list en bedrog en schimmig samenspel tot een leefstijl leidden, waarop buitenstaanders geen vat kregen.

,,Het verhaal deed mij direct denken aan een boek dat zo’n veertig jaar geleden is verschenen over een Frans bergdorp in de veertiende eeuw, Montaillou . Ook hierin spelen verhoren een grote rol. Weliswaar niet over een strandroof, maar over ketterij.’’ In het boek verhaalt historicus Emmanuel Le Roy Ladurie over ketterjager Jacques Fournier. Deze liet een monnik, boeren en herders uit het 250 zielen tellende, door de Pyreneeën geïsoleerde gehucht meer vertellen dan ze uit zichzelf gedaan zouden hebben. Le Roy Ladurie legde de dorpsgeheimen bloot.

Doedens ziet duidelijke paralellen met de verhoren door onderzoekers van het Hof van Holland – het hoogste rechtsorgaan van de republiek – op Vlieland, bijna een halve eeuw later. Beide dorpen, veraf gelegen van de beschaafde wereld, kenden hun onomstreden eigen cultuur. ,,Hier bepaalden niet de bergen maar de zee het wel en wee van het dorp en zijn inwoners. Zoals de natuur van de Pyreneeën van invloed was op het geloof van de mensen van Montaillou, was de dreigende zee dat op het doen en laten van West-Vlieland en zijn inwoners. En ook op Vlieland kwam ‘de waarheid’ niet vanzelf boven water. Dwang door fanatieke buitenstaanders bleek nodig om de onderste steen boven te krijgen.’

Een mogelijk nog belangrijke overeenkomst is, dat de vondst van uniek bronmateriaal een tot nog toe verborgen verleden zichtbaar maakte. ,,In het geval van Montaillou waren dat de verslagen van de inquisitie, terwijl de dorpelingen van West-Vlieland in de door ons ontdekte verhoren een gezicht krijgen.’’

‘Ik voelde mij net een kwajongen toen we op al dit materiaal stuitten’

Dat gezicht krijgen de vroegere eilanders in het op 20 juni te presenteren boek Strandroof. Een tragisch godsgeschenk voor West-Vlieland . Het ruim 200 pagina’s tellende boek geeft een fraai beeld over de periode van welstand en ondergang van West-Vlieland en de geschiedenis in het westelijke deel van Europa aan het einde van de Middeleeuwen en de tijd daarna. Bovenal vertellen de schrijvers van het boek uitgebreid over de noodlottige stranding van de Engelse West-Indiëvaarder Mary and Sara nabij het dorp. Aan boord de huishouding en kostbare bezittingen van de Duitse veldmaarschalk Georg van Hessen-Darmstadt. Van de bijzondere buit – een gouden tafel, zilveren voorwerpen en het ordeteken van het Gulden Vlies, ingelegd met 38 diamanten – is vrijwel niets teruggevonden.

,,Vlieland heeft een gouden geschiedenis’’, meent Houter. ,,Ik voelde mij net een kwajongen toen we op al dit materiaal stuitten.’’ Al eerder achterhaalde hij alle namen van bewoners na 1630. Die zijn vooral woonachtig op Oost-Vlieland. Dit dorp speelde nog geen enkele rol van betekenis toen West-Vlieland een belangrijke voorpost van Amsterdam vormde. Pas toen duidelijk werd dat de inwoners de strijd tegen de elementen zouden verliezen, zochten de mensen hun heil op de oostelijke flank van het eiland.

Houter en Doedens vinden elkaar in hun passie voor geschiedenis. ,,Ik ben dol op brononderzoek. De feiten moeten kloppen. Jan is geïnteresseerd in de mensen en hun verhalen. Hij kent iedereen en iedere steeg op het eiland. Maar ook bij hem moet het allemaal kloppen. Dat was voor ons de klik’’, verduidelijkt Doedens. Dat de twee weten waar zij moeten zoeken en graven, is ook niet onbelangrijk. Houter: ,,Daar moet je een beetje gevoel voor hebben en soms wat geluk. En connecties natuurlijk. Ik zat eens in het Frans nationaal archief in Parijs en toen sprak een medewerker mij aan. Hij herkende mij van Vlieland. Toen hij wist waar ik mee bezig was, tipte hij dat ik eens in Lyon moest kijken.’’

Wens in vervulling

De schrijvers vinden in hun boek niet het antwoord op al hun vragen. ,,Het is zo’n romantisch en tragisch verhaal. Het beeld van de geestelijke die terwijl het schip op het strand in stukken breekt nog de biecht afneemt van de bemanning en daarna hun doodstrijd met de dood moeten bekopen. Maar ook het beeld van dit arme, eigenlijk al opgegeven dorp dat zo’n rijke schat ontvangt, maar een paar jaar later alsnog in zee verdrinkt, dat maakt het voor een historicus tot een geweldig verhaal’’, zegt Doedens. Waarom uiteindelijk maar drie ‘simpele zielen’ zijn berecht is volgens hem een politieke afweging geweest. ,,Je kunt moeilijk een heel dorp, inclusief zijn notabelen, in het gevang gooien.’’

Voor Houter, die graag rept over de vrijheid en blijheid op het eiland waarop de criminaliteit geen vat heeft, is met het boek een wens in vervulling gegaan. ,,Ik wilde al zo lang graag meer over West-Vlieland weten.’’ En ja, dat jutten? ,,Dat doen we nog steeds hoor.’’

Strandroof. Een tragisch godsgeschenk voor West-Vlieland. Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen. ISBN 9789426494923

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct