Jan Stavenga, Geert Oosting en Jan Siebes van der Kooi (vlnr) bij het beeld De Leiker langs de Ryptsjerkster Feart. Foto's Marcel van Kammen

Ryptsjerk transformeerde sinds de jaren zeventig, maar de saamhorigheid bleef

Jan Stavenga, Geert Oosting en Jan Siebes van der Kooi (vlnr) bij het beeld De Leiker langs de Ryptsjerkster Feart. Foto's Marcel van Kammen

De rustieke omgeving en de ligging vlak bij de stad maken van Ryptsjerk een gewilde plek. Sinds de jaren zeventig is de bevolking getransformeerd, maar de saamhorigheid bleef.

Al zeker zo’n vijfhonderd jaar heeft Ryptsjerk een grote aantrekkingskracht op mensen die een mooie, landelijke stek zoeken in de buurt van Leeuwarden. Iets na 1500 liet stadhouder Georg Schenck van Toutenburg zelfs de Zwarte Weg aanleggen tussen de stad en het dorp, zodat hij snel bij zijn buitenhuis kon komen. Het huidige Zwartewegsend, ter hoogte van de kruising bij Wokpaleis Friesland, herinnert er nog aan.

Ryptsjerk was vroeger een arm, maar degelijk boerendorp, vertelt dorpskenner Jan Siebes van der Kooi (72). Hij is er geboren en getogen en heeft het zien veranderen in de forensenplaats die het tegenwoordig is. Telde het dorp in 1950 nog zeventig boeren, vandaag de dag zijn er nog zes van over. In de jaren zeventig begon de transformatie van een agrarische bevolking naar een burgerdorp. ,,De lytse boerespultsjes yn it bûtengebiet waarden doe ferkocht.’’

De trek naar het dorp is zo sterk, dat het voor geboren Ryptsjerksters vaak lastig is om er een woning te bemachtigen. ,,Hierwenten gean ek faak nei minsken út ’e stêd, omdat dy mear rjochten hawwe as in frijgesel út it doarp.’’

Iepenloftspul

Dat er nieuwe inwoners naar Ryptsjerk zijn gekomen, leidt uiteraard ook tot allerlei nieuwe initiatieven. Bijvoorbeeld het iepenloftspul, dat in het kader van Culturele Hoofdstad in 2018 voor het eerst gehouden werd. Van de ongeveer 850 inwoners waren er 100 op de een of andere manier bij  Yn it skaad fan ’e toer  betrokken. Dit jaar zou het dorp met  Maïstiid  opnieuw een groot toneelspektakel opvoeren, maar corona stak een stok tussen de spaken. Desondanks zit Ryptsjerk deze maand niet zonder toneel, want er is een andere voorstelling te zien,  Toch , in de achtertuin van regisseur Hans van Buuren, voor 25 toeschouwers per keer.

Zulke nieuwe invloeden verwelkomt Van der Kooi. Het geeft reuring. Tegelijkertijd vindt hij het belangrijk dat het verleden op waarde wordt geschat. In Ryptsjerk zijn al te veel historische plekken verloren gegaan, vindt hij. Want die zijn er wel geweest, door de eeuwenlange invloed van rijke Leeuwarders. Het buitenverblijf van Toutenburg, Heerma State, de Uylenburgh-boerderij van Rembrandts schoonvader: allemaal weg. ,,Der wie lange tiid gjin kultuerhistoarysk besef yn Ryptsjerk.’’

Een ‘nieuwe’ Ryptsjerkster die juist een hang heeft naar het verleden is Esther Bouma (50). Al jaren verzamelt ze ‘vintage’ meubilair uit de jaren veertig, vijftig en zestig. Aan huis heeft ze een schoonheidssalon annex kapperszaak en de tijdelijke, verplichte sluiting door de coronacrisis heeft ze aangegrepen voor een metamorfose. Van de praktijk, welteverstaan. De moderne inventaris maakte plaats voor een ouderwets barbiersinterieur dat ze kocht van de erven van kapper Doeleman uit Workum.

loading  

Het kappersmeubel met twee spiegels en allerlei laatjes is zelfs gebruikt in de film  Bankier van het verzet  over verzetsheld Walraven van Hall. ,,Yn de film wurdt haadrolspiler Barry Atsma skeard en dan sjocht hy yn dizze spegel’’, aldus Bouma. Aan de muur van de salon hangen ook allemaal ingelijste voorpagina’s van het blad  Panorama . De oudste komt uit 1937. En, passend bij deze sfeer, Bouma verzorgt ook scheerbeurten met een vlijmscherp mes. ,,Mar ik brûk wol elke kear in nij mes, fanwege de hygiëne.’’ Wie wil, mag komen kijken, ook zonder kappersafspraak.

Johanna Hoeve

Een van de zes boerenbedrijven die Ryptsjerk nog telt is de Johanna Hoeve van Johnny van Eijden (44). Naast een melkveehouderij met zestig koeien, heeft Van Eijden een kaasmakerij en een camping. Die twee takken kwamen erbij toen hij eind jaren negentig graag bij zijn vader in het bedrijf wilde werken. De kampeerders komen vooral voor de rust en de mooie fietsroutes, maar kijken ook vol verwondering naar de melkrobot. ‘Hoe weet de koe dat die daarheen moet?’ ,,Froulju ha’k meastal gau oertsjûge: bent u bekend met stuwing?’’ De camping stond door corona een paar maanden stil, maar het is er nu juist extra druk. ,,Wy stiene 6-0 achter, mar miskien wurdt it wol 6-6.’’

loading  

Van Eijden werd geboren in Houten bij Utrecht, maar is inmiddels misschien wel meer Ryptsjerkster dan zijn klasgenoten van vroeger. ,,Ik bin de iennichste fan myn lichting dy’t hjir noch wennet.’’ Naast zijn veelzijdige werk is hij ook beschikbaar voor functies in het dorp, zoals bij de school. Hij kent zijn woonplaats dan ook door en door. Ondanks alle nieuwe inwoners is het er toch ,,hiel bot mei mekoar’’, zegt hij. Behalve als een plan het dorp niet aanstaat. ,,Dan is it swart of wyt en is der net folle romte.’’

Voordat de rijke mensen vanaf Leeuwarden naar Ryptsjerk kwamen, waren het de arme, vertelt Jan Stavenga van de plaatselijke Skiednisgroep. Tweede zonen van rijke boeren in Leeuwarden en Lekkum, die bij de erfenis achter het net visten, moesten hun eigen stukje land zien te krijgen. Daarom ontgonnen ze in de middeleeuwen het hoogveen in de richting van wat nu Ryptsjerk is. Uiteindelijk stuitten ze op zandruggen en daarop vormde zich langzaam maar zeker het dorp.

Stavenga woont zelf aan de Oosterdijk ook op een zandrug, met een prachtig uitzicht over het lager liggende ontgonnen land. Enkele huizen verderop had ruim vierhonderd jaar geleden Rombertus van Uylen-burgh, de vader van Saskia, een boerderij in eigendom. Later bezaten ook de Van Glinstra’s en Van Sminia’s boerderijen in het dorp. Stavenga en Van der Kooi weten hier veel over, want samen met Geert Oosting boekstaven ze momenteel de geschiedenis van het dorp.

Theetuin

Verderop aan de Oosterdijk ligt theetuin De Hollen, vernoemd naar de zandrug waarop tot 1389 een kleine kapel stond. De Hollen betekent zoiets als ‘hillige hichte’, vertelt Van der Kooi. Eigenaresse Pytsje Cuperus besteedt op de menukaart aandacht aan deze historie. Ze wilde een naam met een verhaal voor haar theetuin. Maar, eerlijk is eerlijk, klanten moeten altijd even wachten en dan hebben ze ook wat te lezen.

loading  

Cuperus begon tien jaar geleden met de theetuin, om iets voor zichzelf te hebben naast haar baan. ,,Ik kom út in ûndernimmersgesin.’’ De theetuin werd al gauw de basis voor andere projecten, zoals het Maitiidsevenemint met een kunstroute door Ryptsjerk. Ook de bordjes met historische informatie bij dorpsgenoten in de tuin vloeiden voort uit dit festijn. Cuperus houdt ervan om initiatieven op zo’n manier aan elkaar te knopen.

En daarmee is ze, ondanks dat ze er al 35 jaar woont, een van die ‘nieuwe’ Ryptsjerksters die voor reuring zorgt op de zandruggen. Het boerendorp van vroeger is nog slechts een herinnering. De winkels zijn verdwenen, de ooit zo goed gevulde kerk is blij met de campinggasten van Van Eijden. De ‘bûtenwacht’ zet de huidige toon en doet dat met iepenloftspul, kunst en recreatie. Maar Ryptsjerk blijft Ryptsjerk: dat zelfstandige, rustige dorp, dat een magneet is voor gegoede huizenkopers.

Wat u ook moet weten

1 Ryptsjerk ligt heel centraal als uitvalsbasis voor fietstochten. Richting het noordoosten zit de toerist zomaar in de ‘smoute’, de luwte, van het Friese woudenlandschap. Richting het zuiden liggen De Alde Feanen op fietsafstand. Ook de stad Leeuwarden is natuurlijk prima te bereiken. Wandelen kan ook: zo is met de komst van twee fietstunnels het kuierverkeer vanaf Hurdegaryp flink toegenomen. Het dorp wil er nog graag een ommetje bij door het Slotsingelpaad in ere te herstellen en te verbinden met de Tsjerkelânsreed.

2 Park Vijversburg en de monumentale villa daar behoorden tot ongeveer vijftig jaar geleden tot Ryptsjerk. Daarna wees de gemeente uit praktische overwegingen de rijksweg aan als grens tussen Ryptsjerk en Tytsjerk. Nicolaas Ypey (1714-1785), voormalig bewoner van Vijversburg, geldt in Ryptsjerk nog steeds als ‘de man fan it doarp’. De Ypeysingel aan de zuidelijke rand en de Ypeybank en het Ypey-orgel in de kerk zijn blijvende herinneringen aan deze filantroop.

3 Sinds drie jaar loopt de ‘electric only’ Bûtenfjild-sloepenroute door Ryptsjerk. Vanaf Leeuwarden kunnen elektrische sloepen en bijvoorbeeld kanoërs door het dorp via het Bûtenfjild en De Falom naar de Swemmer bij De Westereen varen. Daarvoor zijn nieuwe sluizen gebouwd in de Ryptsjerkster Feart: het Klaasslúske en de Wâlsterslús, beide handmatig te bedienen.

4 Enneüs Heerma (1944-1999), oud-fractievoorzitter van het CDA, is de enige bekende Nederlander die genoemd wordt als geboren Ryptsjerkster.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct