Repke Hollema heeft de stam van de zieke iep doorgezaagd. Nico de Groot geeft het beslissende zetje.

Gaatjes in de bast? Honderden zieke iepen leggen jaarlijks het loodje (net als deze monumentale boom in Tytsjerk)

Repke Hollema heeft de stam van de zieke iep doorgezaagd. Nico de Groot geeft het beslissende zetje. FOTO MARCEL VAN KAMMEN

Verschrompelde blaadjes, gaatjes in de stam? De Iepenwacht Fryslân inspecteert in de zomer alle Friese iepen. De iepziekte werd een monumentale boom in Tytsjerk fataal.

Een half uur. Meer tijd hebben vijf boomrooiers van Kloosterman & Sietzema uit Surhuizum niet nodig om een monumentale iep te reduceren tot een berg snippers en een paar flinke moten stam. Roemloos af door de zijdeur, op weg naar een Duitse spaanplaatfabriek.

Dat er iets mis was met de boom die tot dinsdagochtend zo charmant over een binnenbocht van de Buorren in Tytsjerk hing, kon iedereen zien. De blaadjes waren wel heel iel, waardoor er wel heel veel licht door de kroon viel.

Een typisch geval van iepziekte, zag de inspecteur van Iepenwacht Fryslân, die ter controle nog een tak schilde. Als het hout onder de bast zwart kleurt, staat wel vast dat de Ophiostomaschimmel heeft toegeslagen. Die nestelt zich in de houtvaten van iepen. De boom verweert zich door die vaten – belangrijk voor het opwaartse transport van water en mineralen – toe te knijpen, maar bespoedigt daarmee zijn eigen ondergang.

Strikte rooiaanpak

Die kwalijke schimmel is ooit Europa binnengedrongen vanuit Azië. De iepenspintkever is de belangrijkste verspreider, al kunnen bomen elkaar ook via wortelcontact besmetten. De inspecteurs van de Iepenwacht zoeken van half mei tot oktober vooral naar broedbomen van waaruit de kever zich verspreidt. 

Die bomen hoeven er niet ziek uit te zien, zegt coördinator Gauke Dam van de Iepenwacht. Het zoeken is naar gaatjes in de bast waarlangs kevers zijn binnengedrongen om eitjes te leggen. 

Worden die aangetroffen, dan is het zaak de boom binnen drie dagen op te ruimen, om te voorkomen dat er honderdduizenden nieuwe kevertjes uitvliegen. Bomen die ‘gewoon ziek’ zijn krijgen maximaal tien dagen respijt.

Met deze strikte rooiaanpak is vorige eeuw voorkomen dat de iep zo ongeveer verdween uit het Friese straatbeeld. Waar eerder jaarlijks 10 procent moest worden geveld, houdt het nu op met 1 procent. Dat zijn dan per jaar nog altijd een paar honderd bomen en een paar duizend vierkante meter aan jonge veldiepen in aangeplante bosjes.

Vier minuten

De Iepenwacht wordt in de benen gehouden door de gemeenten in Friesland en de Noordoostpolder. De dienst waakt ook over essen, die hun eigen plaagschimmel hebben, verantwoordelijk voor de essentakziekte. Tegenover alle kapwerk staat de aanplant van nieuwe bomen. Als dat iepen zijn, zijn het soorten die beter bestand zijn tegen de iepziekte.

De Tytsjerkster iep – een klonaal exemplaar dat ooit van een kwekerij kwam – stond al met stip in de registers van de Iepenwacht. De boom overleefde eerder een ziekteaanslag. ,,Hy hat doe de sykte ynkapsele en is der oerhinne groeid. Dat komt in inkelde kear foar’’, zegt Dam. Deze tweede besmetting nekte de boom.

Het vellen van de iep kost precies vier minuten: Repke Hollema haalt met een snerpende kettingzaag een ferme hap uit de stam. Nico de Groot neemt de boom in een houdgreep met de zaagklem aan zijn mobiele kraan.

'It giet my oan it hert'

Hollema zaagt de stam helemaal door. De Groot geeft een duwtje. En krakend ploft de boom in het weiland naast de weg.

Gauke Dam monstert even later de stamdoorsnede om een blik te werpen op de jaarringen. ,,Dizze siet wol boppe de 75 jier. En dan kinst sizze: it is mar in beam. Mar soks giet my dochs wol oan it hert. Se groeie mar hiel stadich, dus safolle reuzen as dizze hawwe we net mear.’’

Dan moet Dam weg. Naar een paar probleemgevallen in Menaam. De rooiers van Kloosterman & Sytzema hebben een volgende afspraak in Feanwâlden.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct