Het echtpaar Derk Jansen en Majella Voorhans uit Oentsjerk schreef een boek over predikantenechtparen in de eerste helft van de twintigste eeuw. Toen sommige predikantsvrouwen voor het eerst uit de schaduw van hun mannen stapten.

Het is een tekenend voorbeeld uit hun boek Gedeelde idealen, mannen en vrouwen in de pastorie, vertellen Jansen en Voorhans. Neem predikantsvrouw Froukje Kalma-Koops (1905-1991), getrouwd met dominee Jacob Kalma. Hij behaalde een eredoctoraat, werd een bekend kerkhistoricus, terwijl de intellectuele kwaliteiten van zijn vrouw niet voor hem onderdeden.

Voor Koops zagen tijdgenoten als de predikant en hoogleraar Willem Banning een wetenschappelijke carrière weggelegd. Ze werd theologe, docente en schrijfster, maar er moesten in het gezin ook nog acht kinderen grootgebracht worden. ,,Maar een plekje in de Nieuwe Encyclopedie van Fryslân ontbreekt’’, stelt Jansen met misnoegen vast. Haar man staat daar wel in.

‘Sociale gelijkwaardigheid nog steeds onderwerp van discussie’

Wie denkt dat die onderwaardering iets van vroeger is, krijgt Voorhans op zijn pad. Zij was voor haar pensionering predikant en docent godsdienst en maatschappijleer. Ze weet nog goed dat ze ergens preekte en haar man mee was. Hij kreeg na afloop te horen. ,,Je hebt Majella zeker geholpen.’’

Jansen, voor zijn pensionering adjunct-directeur van de christelijke scholengemeenschap De Bongert in Leeuwarden, en afgestudeerd in geschiedenis en gepromoveerd in de theologie, voegt eraan toe dat de sociale gelijkwaardigheid, waar de vrouwen in het boek naar streefden, nog steeds een onderwerp van discussie is. Dat zie je ook op andere terreinen. ,,Kijk maar naar wat er bij de Belastingdienst is gebeurd. Op basis van achternamen is daar discriminatie gepleegd.’’

Het echtpaar spitte allerlei archieven uit, waaronder familiearchieven, om te achterhalen hoe de domineesvrouwen zich destijds manifesteerden. Dat ook de mannen hun eigen hoofdstuk hebben gekregen, komt volgens de twee omdat de echtgenoten niet los van elkaar gezien kunnen worden. Bovendien kregen de vrouwen van deze mannen de ruimte om zichzelf te ontwikkelen. In totaal komen vijf echtparen aan bod.

Beschouwingen, boekbesprekingen en overdenkingen

Het boek begint met dominee Sybe Bakker en zijn vrouw Anna Germs gevolgd door Adriaan van der Hoeve en zijn vrouw Sytske Bakker en Leendert de Baan en zijn vrouw Jo van der Wiele. Bij deze drie was het bijzondere dat de mannen hun vrouwen een podium gaven, merkt Voorhans op. Ze kregen de gelegenheid zich publiekelijk te uiten, wat niet gebruikelijk was voor vrouwen in die tijd.

Ze mochten beschouwingen, boekbesprekingen en overdenkingen leveren voor het christelijk sociaal blad De Blijde Wereld. Dit blad vormde een belangrijke bron voor het boek. Het werd uitgegeven door de Coöperatieve Handelsdrukkerij in de Pijlsteeg in Leeuwarden en werd in 1932 omgedoopt tot Tijd en Taak. Het was het blad dat bekend stond als het platform van de zogenoemde ‘rode’ dominees. De dominees die een gedeeld ideaal hadden namelijk het christen-socialisme. Die geloofden dat christendom en socialisme elkaar de hand moesten reiken om zo een rechtvaardige samenleving te krijgen, waarin ook de arbeidersklasse kans kreeg zich te ontwikkelen.

In Friesland lag al een bakermat voor dit gedachtengoed door Ferdinand Domela Nieuwenhuis die opkwam voor gelijkberechtiging van mannen en vrouwen, geheelonthouding en invoering van het algemeen kiesrecht. De personen die in het boek beschreven worden, waren naast ‘rood’ ook ‘blauw’. Ze wilden ellende door overmatig drankgebruik voorkomen door geheelonthouding te prediken.

Naast de eerder genoemden worden het echtpaar Jacob Kalma en Froukje Koops en de samenwonende vrouwen Agniet Frevel en Fem Steenbergen beschreven. Frevel werd in 1930 beroepen als predikant bij de Verenigde Christelijke Gemeente (doopsgezind-remonstrants) in Dokkum. Vaak werd gesproken over levensgezellinnen. ,,Het was niet duidelijk of het om een liefdesrelatie ging. Ook dat zegt iets over de tijd waarin deze vrouwen leefden’’, aldus het boek.

Alle beschreven predikantsvrouwen ,,duwden tegen de randen’’, omschrijft Voorhans het. Of door hun publicaties in De Blijde Wereld of door politiek actief te worden, vormingswerk te gaan doen of actief te worden in de vrouwenbeweging. Hoe daar destijds op gereageerd werd door inwoners van de Friese dorpen waar deze predikanten actief waren of door de leden van de kerk, is niet bekend, zeggen Jansen en Voorhans. Er werd weinig vastgelegd en over vrouwen werd amper geschreven.

'We wilden deze Friese predikantsvrouwen uit de schaduw halen'

Wat wel duidelijk is dat het leven als vrouw van een dominee destijds vooral een leven in de pastorie betekende. ,,Het was een glazen huis en alles wat er in en rondom gebeurde, werd gezien door de dorpsbewoners.’’ De schrijvers citeren ds. W. Klercq in 1909: ,,Naast moeder en echtgenoot moet de vrouw ervoor zorgen dat het huiselijk leven in de pastorie voorbeeldig zij, dat eenvoudige gastvrijheid haar huis aantrekkelijk make, dat ze een deel van het armen- en krankenbezoek voor haar rekening neme, de leiding op zich neme van de zondagschool en vrouwenvereniging, zonder zich te veel op de voorgrond te stellen.’’

Zo was Fem Steenbergen de drijvende kracht in de pastorie van Dokkum. ,,Daar verwerf je geen roem mee, maar het is wel een plaats die moet worden belicht’’, aldus de schrijvers. Het was de motivatie om aan het boek te beginnen. ,,We wilden deze Friese predikantsvrouwen uit de schaduw halen.’’ In het Woord Vooraf formuleert het echtpaar dat als volgt: ,,Het christen-socialisme is een stroming waar alle persoonlijkheden in dit boek op hun eigen wijze aan hebben bijgedragen. Hun pogen is door ons vastgelegd. Zij verdienen dat; zij verdienen aandacht, herlezing en bestudering.’’


Gedeelde Idealen, mannen en vrouwen in de pastorie, uitgeverij Bornmeer Noordboek, Gorredijk, 22,50 euro

loading

Je kunt deze onderwerpen volgen
Tytsjerksteradiel
Bewustzijn
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct