Journaliste Froukje Santing (Amsterdam) is op zoek naar het verhaal achter haar opa, Gerben Heslinga, die in 1911 om onduidelijke redenen naar Zuid-Afrika vertrok, om drie jaar later om even onduidelijke redenen terug te keren.

Wat dreef pake Gerben naar Zuid-Afrika?

Journaliste Froukje Santing (Amsterdam) is op zoek naar het verhaal achter haar opa, Gerben Heslinga, die in 1911 om onduidelijke redenen naar Zuid-Afrika vertrok, om drie jaar later om even onduidelijke redenen terug te keren. FOTO NIELS WESTRA

Waarom reisde pake Gerben in 1911 naar Zuid-Afrika - en anderhalf jaar later alweer terug? Kleindochter Froukje Santing zoekt antwoorden.

Deze herinnering: Froukje Santing, als kind op de rommelzolder van beppe Janke in Easterwierrum. Een opengeslagen boek, zo’n ingebonden exemplaar, met op het schutblad een tekst in kroontjespenletters: ‘Boerenoorlog 1903’.

Meer niet.

Geen signatuur. Geen context. Slechts die ene flard, die haar familie met Zuid-Afrika verbond.

Een herinnering die een paar jaar geleden plots opflakkerde, toen Froukje Santing (64) in het Fries Museum een tentoonstelling bezocht, vol rijke verhalen van Friese emigranten in Canada en de Verenigde Staten.

Ze dacht: verraden die geschreven letters in dat boek op beppes zolder een onverteld emigratieverhaal uit míjn familiegeschiedenis?

Niet van plan terug te komen

Hoe flinterdun het draadje dat haar voorouders met Zuid-Afrika verbond ook leek, Santing, journalist en schrijver, begon er enthousiast aan te peuteren.

En voor ze het in de gaten had, trok ze een verhaal los dat in familiekringen altijd onbesproken was gebleven, maar haar diep intrigeerde.

Haar familiehistorie bleek inderdáád een Zuid-Afrikaanse bladzijde te kennen. Het mysterieuze verhaal van pake Gerben Heslinga.

Zijn naam komt voor op een passagierslijst van een schip dat op 4 november 1911 vanuit de haven van Southampton naar Kaapstad vertrok.

Diezelfde maand werd hij uitgeschreven door de burgerlijke stand – een indicatie dat Heslinga niet van plan was op korte termijn terug te keren.

Maar wat waren zijn plannen wél?

Wat trok een melkknecht die van jaarcontract naar jaarcontract werkte naar een ander continent? Werd hij gedreven door beslommeringen thuis, waar zijn moeder hertrouwde en zijn stiefvader bij hen introk?

Hoe kwam hij aan het geld voor een overtocht? En hoe dacht hij dat eenmaal aan de overzijde van de evenaar terug te kunnen verdienen?

Opmerkelijke keuze

Vragen waarop kleindochter Santing, die er graag een boek over zou willen schrijven, vooralsnog de antwoorden niet heeft.

Want haar bronnenonderzoek tot dusver ten spijt: ,,Na Southampton ben ik ‘m kwijt.’’

Wat haar wel duidelijk is: pake Gerbens keuze voor Zuid-Afrika was op zijn minst opmerkelijk. Hij reisde naar een gebied met een dusdanig grillig klimaat dat hij er weinig aan zijn Friese landbouwkennis had.

Naar een land waar de positie van Nederlandse emigranten na de Boerenoorlog bepaald niet gunstig moet zijn geweest.

In Nederland bestond destijds een ronduit verdeeld beeld over Zuid-Afrika als emigratiebestemming, weet Santing. ,,Er waren wel bijeenkomsten in hotels, waarin informatie over dat land werden verstrekt.’’

Er werd vanuit Zuid-Afrika ook wel naar Nederlanders gehengeld, naar onderwijzers en dominees met name, maar die bewegingen vonden vooral plaats in gereformeerde kringen. Heslinga was Nederlands hervormd.

Tegelijkertijd waren er lieden die Zuid-Afrika juist afraadden. Zij meenden dat potentiële emigranten te gunstige perspectieven werden voorgespiegeld.

In de Leeuwarder Courant van 14 juni 1911 wordt de correspondent van de Nieuwe Rotterdamse Courant in Kaapstad opgevoerd, die stelt dat het land niet zit te wachten op ‘Friese veldarbeiders’, omdat die ‘stakingsbacillen’ zouden overbrengen.

Hoe dan ook: in 1911 kozen drie Friezen voor een toekomst in Transvaal, onder wie dus pake Gerben.

Na drie jaar terug

Lang duurde die toekomst in zijn geval echter niet. Al na anderhalf jaar reisde hij terug, via Mozambique, Engeland en – opmerkelijk – Duitsland.

,,Ik denk dat mijn pake gefaald heeft’’, veronderstelt Santing. ,,Dat-ie al vroeg inzag dat het er anders was dan hij zich had voorgesteld.’’

Dat hij eerst de omweg langs Duitsland maakte kan betekenen dat hij eerst geld wilde verdienen voor hij in Mantgum weer bij zijn moeder aanklopte. Santing: ,,Ik kan me voorstellen dat hij in Zuid-Afrika schulden had gemaakt. Dat hij die reis wilde terugverdienen.’’

Eenmaal terug in Friesland werd er in de familie weinig tot niet over pakes lotgevallen in den vreemde gesproken. ,,Dat was de tijdgeest’’, zegt Santing. ,,Je reflecteerde niet op het verleden, je moest verder.’’

Het maakt Santings zoektocht naar feiten er nu niet makkelijker op. Bij een gebrek aan overleveringen uit eigen familie, hoopt ze op de verhalen uit andere families, over andere Zuid-Afrika-gangers uit de vroege twintigste eeuw.

Over oudooms, groot- en overgrootvaders, buurmannen en dorpsfiguren die ooit dezelfde weg bewandelden als pake Gerben. Aan de hand van die verhalen hoopt Santing ook de Zuid-Afrikaanse bladzijde van haar eigen familiegeschiedenis in te kunnen kleuren, om daar zelf een boek van te maken.

Santing ziet de parallellen met haar eigen leven. Ook zij verliet Nederland op relatief jonge leeftijd, zegde haar vaste baan op, ,,op de bonnefooi’’, voor een onzeker bestaan elders, Turkije in haar geval. Daar was ze zeventien jaar lang correspondent voor diverse media.

,,Misschien ben ik wel net zo’n avonturier als mijn grootvader.’’

Wie Froukje Santing denkt te kunnen helpen bij haar zoektocht naar het verhaal van pake Gerben, kan haar mailen: froukjesanting@planet.nl.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct