Nederland, Sint Pancras, 25 november 2020. Peter Bak, biograaf van de gefusilleerde verzetsman Willem Santema.

Voor de in 1944 doodgeschoten verzetsman Willem Santema was capituleren geen optie

Nederland, Sint Pancras, 25 november 2020. Peter Bak, biograaf van de gefusilleerde verzetsman Willem Santema. Foto: Jean-Pierre Jans

Willem Santema (1902-1944) verdient alle eer, vindt Peter Bak. De historicus schreef daarom een biografie van een van de belangrijkste verzetsmensen in de Tweede Oorlog. ,,Hij was een grote meneer.”

Hij spreekt geen Fries. Maar toen Peter Bak uit Sint Pancras de elf gedichten las die verzetsman Willem Santema schreef in zijn cel in het Brabantse Haaren, raakten de teksten hem diep. Zoals deze:

Hwêrom, O Heare, is ’t sa lang

It wirdt my ynlik sims sa bang

O, sprek dochs jo ferlossingswird

Forneatgje dochs it fijânswird

,,Ik ben voldoende taalvaardig om de strekking tot me door te kunnen laten dringen’’, zegt Bak. Hij leerde Santema goed kennen in het jaar dat hij aan zijn biografie Door de tralies schijnt de zon werkte. De titel is ontleend aan de eerste regel van Santema’s gedicht Snein yn ’e sel.

Hoe meer hij tijdens zijn onderzoek te weten kwam, hoe meer Bak onder de indruk raakte van de man die in 1946 postuum werd onderscheiden met het Verzetskruis. ,,Je vereenzelvigen met een man als Santema kan niet”, vertelt de auteur. ,,Maar ik heb geprobeerd in zijn huid te kruipen. Dat is mijn taak als biograaf.”

Avonturier die zijn verstand gebruikte

Santema is weliswaar bekend als verzetsman, maar minder ‘iconisch’ dan bijvoorbeeld Hannie Schaft en anderen die het Verzetskruis kregen. ,,Het heeft me verbaasd dat er nooit eerder een biografie van hem geschreven is”, zegt Bak. ,,Het boek is er nu, maar eigenlijk is het driekwart eeuw te laat. Santema is in nationaal verband een heel belangrijke verzetsman.”

Een avonturier die zijn verstand gebruikte, noemt Bak de in Scharnegoutum geboren en opgegroeide Santema. ,,Iemand met een open oog voor de hele wereld. Hij was een man van vastomlijnde principes, maar wars van hokjesdenken. Ultiem bewijs daarvoor is het feit dat Santema tijdens de oorlog bij zowel de linkse Raad van Verzet als de protestants-christelijke verzetskrant Trouw een leidende rol had. Uniek. Hij was een grote meneer, maar tegelijkertijd heel gewoon.”

Toen Bak begon met schrijven, dacht hij aan een boek van zo’n 100 pagina’s. De basis vormde Santema’s schriftelijke nalatenschap, die werd bewaard door de in juli 2018 overleden Willem O. Santema uit Heeg, een oomzegger van de verzetsstrijder. ,,Dat was van onschatbare waarde”, vertelt Bak. Ook een beeldbiografie, in 1990 door Willem O. Santema en Henk van der Veer samengesteld, vormde een belangrijke bron.

Bak wist zelf ook al het nodige. Hij schreef eerder Duivels Dilemma , over de 23 Trouw-verspreiders die in augustus 1944 in kamp Vught werden gefusilleerd. Onder hen was Willem Santema.

De 100 pagina’s werden er dankzij veel spitwerk 175, exclusief uitgebreide verantwoording. ,,Het is nog steeds geen dik boek, omdat over verzetszaken niet al te veel schriftelijk is vastgelegd. Dat was te gevaarlijk. Op naoorlogse getuigenissen kun je vaak wel aan, maar niet altijd. Daar komt bij dat Santema een kort leven had. Hij werd op zijn 42ste doodgeschoten. Op die leeftijd begon destijds normaal gesproken een maatschappelijke loopbaan.”

Sociaal-maatschappelijk zeer betrokken

Bak besteedt in de biografie veel aandacht aan Santema’s leven voor de oorlog. Die periode zegt heel veel over wie hij was. ,,Hij had nooit kunnen bedenken ooit met een revolver op zak te lopen.”

Santema was een man die het leven ten volle wilde beleven. Hij was boer en had een taxibedrijf, maar verkoos na zes jaar een bestaan als winkelier. Hij handelde in radio’s en andere elektronische apparatuur. Eerst in Scharnegoutum, later in Sneek. Installateur was hij ook.

Hij was sociaal-maatschappelijk zeer betrokken. Santema was in Scharnegoutum voorzitter van de hervormde ‘jongelingsvereniging’ Samuël en deed radio-pionierswerk voor de NCRV. Hij hield op de landelijke radio Friestalige lezingen en eindigde steevast met ‘Nacht Tryn’, een welterusten voor zijn vrouw Trijntje.

Zijn onwrikbare geloof gaf hem troost. De eerdergenoemde gedichten die hij in gevangenschap schreef, zich realiserend dat hij het er waarschijnlijk niet levend vanaf zou brengen, getuigen daarvan.

Santema was raadslid voor de Christelijk-Historische Unie (CHU), de ‘hervormde’ partij. Eerst in Wymbritseradeel, later in Sneek. ,,‘God, Nederland en Oranje was zijn devies’’, aldus Bak. ,,Zonder oorlog zou hij wethouder zijn geworden, of gedeputeerde.”

In de gemeenteraad toonde Santema zich fel tegenstander van zondagvoetbal en ‘lijkverbranding’. Het verbod voor ambtenaren om lid te zijn van een extreem-linkse of –rechtse partij, juichte hij toe.

Hij reed graag auto, in zowel binnen- als buitenland. Schaatsen deed hij zodra er genoeg ijs lag. Liefst zes keer in zijn leven bond Santema de ijzers onder voor een Elfstedentocht, op 27 januari 1917 voor het eerst. Hij was pas 14, mocht eigenlijk niet meedoen, maar bemachtigde toch een deelnemerskaart. Een Elfstedenkruisje kreeg hij niet na de finish, maar voorzitter Hepkema tekende wél zijn kaart.

In 1929 schaatste hij de Elfstedentocht twee keer. De Tocht der Tochten op 12 februari 1929 werd onder barre omstandigheden verreden. Santema verdiende zijn eerste Elfstedenkruisje. Twee weken later waagde hij zich nogmaals aan de kleine 200 kilometer, samen met dorpsgenoot Fedde Bloemhof. In 1942, midden in de oorlog, voltooide hij zijn laatste officiële tocht. Hij ontving zijn vijfde Elfstedenkruisje.

‘Halfheid en slapheid’

Santema zat toen al vol in het verzet. Hij was lid van de Groep Lever, met hoofdkwartier in Sneek. De groep verspreidde illegale bladen, waaronder Vrij Nederland, en hielp Joden aan onderduikadressen. Hij was ook betrokken bij de OD, de Ordedienst die geweld niet schuwde.

Later was Santema met kompaan Jan Thijssen medeoprichter van de Raad van Verzet en speelde hij een sturende rol bij de verspreiding van verzetskrant Trouw. Ook hielp hij geallieerde vliegeniers te ontkomen. Santema onderhield nauwe contacten met pilotenhulp-organisatie Fiat Libertas.

Al in 1933 waarschuwde raadslid Santema voor het gevaar van de nazi’s. Hij zei dat ‘halfheid en slapheid de poort wijd open zouden zetten voor het fascisme’. Hitler was in Duitsland net aan de macht gekomen, in Nederland won de NSB aan populariteit.

Met predikant Willem Dekker reisde hij in 1934 naar Hongarije. Dekker kreeg daar een gedenkpenning wegens zijn werk voor verzwakte Hongaarse kinderen en artikelen over Hongaarse kerkgeschiedenis.

In het CHU-blad Land en Volk deed Santema verslag van de tocht die ook door nazi-Duitsland voerde. Hij zag in Mainz overal de ‘bruine hordes’. De schijnbare eenheid onder de Duitse bevolking werd gekneed door ‘vreeze voor de knoet’. Op de terugreis werd dominee Dekker geweigerd in hotels in Leipzig, omdat de eigenaren dachten dat hij Joods was. Santema besefte wat ‘een onmetelijk voorrecht het is in een vrij land te leven’.

Opgepakt in Amsterdam

Begin 1943 werd het voor Santema te gevaarlijk in Sneek. Hij zette in Amsterdam zijn verzetswerk voort, in de wetenschap dat de vijand hem op de hielen zat. Zijn schuilnaam was Ype Brandsma.

Ondanks het gevaar hielp hij in oktober een Duitse onderofficier die in de Keizersgracht was gevallen. Twee maanden later werd Santema opgepakt. ,,Hij was toen zijn optimistische inborst al kwijt”, zegt Bak. ,,Santema had voor 1940 al niet veel fiducie in de actiebereidheid van het volk. Hij werd harder tijdens de oorlog, omdat hij had gezien hoe de meeste Nederlanders op de handen zaten.”

Santema zat zeven maanden gevangen in Haaren, in het voormalige grootseminarie dat vorig jaar door brand werd verwoest. ,,Ik zat er in 2015 even in een gereconstrueerde cel”, vertelt Bak. ,,De emmer, de stapelbedden, het geblindeerde raam, het ventilatieraampje met tralies waardoor Santema de zon nog kon zien… Ik kreeg het benauwd. Heel aangrijpend.”

Op 15 juni 1944 zag Willem Santema zijn vrouw Trijntje voor het laatst. Ze was naar Haaren gekomen. Santema ging er vanuit dat hij zou sterven. In juli kreeg hij toch weer wat hoop toen rondzong dat de SD bereid zou zijn het leven van hem en de 23 andere Trouw-verspreiders in Haaren te sparen als de verzetskrant de activiteiten zou staken. Maar de leiding van Trouw boog niet.

Begin augustus 1944, nadat de gevangenen waren overgebracht naar Vught, verzocht dominee Willem Dekker op verzoek van Trijntje Santema om gratie voor haar man. Het belangrijkste argument: het redden van de Duitse onderofficier.

Het verzoek werd afgewezen door rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart, die besloot wel het doodvonnis van Andries Gort om te zetten in een ‘tuchthuisstraf’. Gort, een van de drie celgenoten van Santema en tekenaar van het portret op de kaft van de biografie, stierf later in gevangenschap.

‘Capitueleren was geen optie’

Nog een laatste poging van wanhopige familieleden om de gevangenen van de dood te redden, op 8 augustus, leverde niets op. Ze wilden de Trouw-leiding een briefje laten tekenen met daarin de toezegging dat de verzetskrant zou stoppen. Dan zou de SD misschien van gedachten veranderen.

Op 9 augustus besloot de top van Trouw, denkende dat het briefje van de SD afkomstig was, door te gaan met het verzetswerk. Die avond werden 6 van de 23 Trouw-verspreiders gefusilleerd. Een etmaal later werden de anderen vermoord. Santema zat bij de eerste groep. Zijn lot en dat van de andere 22, zo ontdekte Bak eerder, was al veel eerder bezegeld. ,,Santema’s vrouw heeft dat nooit geweten. Ze overleed in 1965.”

De werktitel van Door de tralies schijnt de zon was een tijdje Geen bange man . ,,Zijn verzetswerk was voor Willem Santema een geloofszaak”, zegt Bak. ,,Capituleren was geen optie. Met dit boek krijgt hij het podium dat hij verdient. In het verzet waren moed en verstand cruciaal. Santema had beide.”

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct