FOTO

Ombouw stadhuis Bolsward door bonte knaagkever meer dan alleen een facelift

FOTO NIELS DE VRIES

Ze schrokken zich rot in Bolsward toen bleek hoe de bonte knaagkever heeft huisgehouden in de eiken draagbalken van het eeuwenoude stadhuis. Bouwvakkers zijn nu druk bezig de aangevreten constructie weer sterk te maken. Een kijkje achter de monumentale deur waar epoxy een toverwoord is.

Op het eerste gezicht leek het een stokoude dame die hier en daar wel wat gebreken heeft, maar in goede conditie verkeert. Altijd met liefde behandeld met op tijd een opknapbeurtje. De ombouw van het 400 jaar oude stadhuis in Bolsward naar cultuurhistorisch centrum De Tiid zou weliswaar een grote operatie worden, maar niet meer dan een facelift. Het liep even anders.

Eigenlijk werd pas op de operatietafel duidelijk hoe zorgwekkend de toestand van de hoogbejaarde patiënt was. Toen bouwkundig opzichter Siepie Wijbenga afgelopen najaar met een legertje timmerlieden begon aan de grote ombouw en de boel openlegde, bleek pas dat het skelet van het gebouw aan alle kanten was aangevreten. De bonte knaagkever had flink zijn kaken gezet in de oude eiken draagconstructie.

loading

Verontrustend beeld

,,Yn it begjin kamen we wat fretterij tsjin”, zegt Wijbenga die directievoerder is op het project namens de gemeente Súdwest-Fryslân. ,,Mar it gie hieltyd fierder en waard hieltyd slimmer.”

Balken achter een betimmering bleken, nadat ze voor het licht kwamen, stevig aangetast. Boringen op diverse plekken zorgden voor een verontrustend beeld. De uiteindes van de vloer- en plafondbalken waren verschimmeld en aangevreten door de bonte knaagkever. Ook het hout van de toren midden op het stadhuis was van binnen uitgehold. De staat was ronduit dramatisch.

W ijbenga sliep er slecht van. ,,Wy begûnen ús ôf te freegjen: hoe fertroud is dit eins noch? Eins doarde net ien dêr in antwurd op te jaan.” Voor de opzichter was het toen wel duidelijk. Stutten die handel, zo gauw mogelijk. En de toren eraf, direct. Zo werd de geplande facelift opeens een acute levensreddende operatie. En was bovenop het beschikbare budget van 8 miljoen euro opeens 3 miljoen extra nodig.

loading

Schade in balken

,,Hienen jimme dat foarôf net sjen kind?”, is een vraag die Wijbenga sindsdien vaak krijgt. ,,Nee”, zegt hij resoluut. De schade zit vooral ín de balken, dat is bij inspecties niet met het blote oog te zien. De larve van de knaagkever begint in het hart van de balk de boel uit te hollen. Wijbenga laat het zien met een stuk hout dat zo is opgepeuzeld dat het op een spons lijkt. ,,En de bûtenste râne is noch geef. Dan besjochst it en tinkst: ‘niks aan het handje’.”

Bovendien wezen onderzoeken naar activiteit van de kever uit dat er niet van alles gaande was. Vlak voor de start van het werk zijn nog vanglampen geplaatst in de toren en op zolder. Vijftien kevers werden er geteld. ,,De skea is fan folle earder”, zegt Wijbenga. Hij denkt dat de kevers misschien al zijn meegekomen uit het bos waar 400 jaar geleden de bomen voor de balken zijn gekapt. Tussen 1990 eb 2003 is de kever die zich in het stadhuis manifesteerde aangepakt en werd het hout met vergif geïnjecteerd. Sindsdien was het rustig.

loading

Scheve toren

Dan is er nog het hardnekkige verhaal dat de toren al jaren scheef is. Bolswarders waarschuwden al veel langer dat de boel uit het lood staat. Klopt, zegt Wijbenga. ,,De toer is skeef, mar dat komt net troch de fretterij.” De gemetselde toren is binnen de draagmuren gebouwd op een houten steunsysteem, laat de opzichter boven op zolder zien.

Een unieke bouwmethode, waar bouwkundigen vandaag de dag met verbazing naar kijken. De zware draagbalken buigen 20 centimeter door. De scheefstand komt volgens Wijbenga voornamelijk doordat de constructie niet feilloos is.

Tijdens de bouw, 400 jaar geleden, beschikten de constructeurs niet over meetapparatuur waarmee de belasting kon worden berekend. ,,It wie trial and error . As de boel stean bleau wie it goed, as it net stean bleau wie it net goed.” De toren van Bolsward bleef staan en daarmee was het in orde.

loading

Stalen steunder

In 1730 ontstonden al scheuren in de balken en werd een natuurstenen kolom in de vierschaar onder de toren geplaatst. Nu wordt daar een stalen steunder aan toegevoegd. Die moet er voor zorgen dat de toren die er vorig jaar in allerijl in drie delen werd afgetakeld, in februari opgeknapt en wel weer op zijn plek kan worden gezet.

O ndertussen pakken Wijbenga en zijn team binnen de muren van het monument alle oude draagbalken aan. ,,It ferfretten en ferrotte hout saagje en skrabje we der hielendal út. Dan bliuwt fan de balke in soart holle kano oer”, laat de opzichter zien in de vloerconstructie van de oude raadszaal.

loading

Oud velletje

De balken worden uitgehold zodat er een oud velletje overblijft waarin een nieuwe sterke constructie wordt gemaakt met epoxy en een bewapening van glasfiber. Het twee componenten kunststof is ijzersterk waardoor de balk weer de volledige draagkracht terug krijgt. ,,Oan de bûtenkant sjochst der neat fan en lykje it de âlde balken.” Zo wordt de ernstig zieke patiënt weer opgelapt en zo nauwkeurig afgehecht dat het straks als het pand klaar is, geen litteken meer zichtbaar is. ,,As we der út gean hoopje ik dat net ien sjen kin wat we dien ha”, zegt Wijbenga. ,,Dan ha we it goed dien.”

De nieuwbouw en vernieuwing van de bestaande gebouwen is in november klaar. De aanpak van het oudste en monumentale deel is door de verzakte toren en knaagschade vertraagd. De schatting is nu dat in maart al het werk klaar is. Op 12 september tijdens Open Monumentendag is het stadhuis open voor bezichtiging (corona-afhankelijk). In de Broerekerk worden dan door kevers aangevreten balken getoond en is te zien hoe de constructie weer sterk is gemaakt.

loading

loading

loading

loading

loading

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct