De aankomst van gearresteerde Tjeerd van der Weide (met geblokte sokken onder zijn knickerbocker) bij het Hoofdbureau van Politie in IJmuiden.

Kimswerter timmermanszoon enige NSB-burgemeester bij wie doodstraf werd uitgevoerd

De aankomst van gearresteerde Tjeerd van der Weide (met geblokte sokken onder zijn knickerbocker) bij het Hoofdbureau van Politie in IJmuiden.

Tjeerd van der Weide (60) heeft de twijfelachtige eer de enige NSB-burgemeester in Nederland te zijn bij wie de doodstraf ook daadwerkelijk werd uitgevoerd. De Kimswerter timmermanszoon, die vandaag 135 jaar geleden het levenslicht zag, haalde in ‘zijn’ gemeente Velsen hoogstpersoonlijk mensen van huis.

Kimswert bracht Grutte Pier voort. De heroïsche verhalen van de uit de vijftiende eeuw stammende vrijheidsstrijder zijn wijd en zijd bekend en worden nog altijd alom verteld.

Maar over een andere zoon uit een veel recentere periode heeft het dorp altijd gezwegen. ,,Ik ha noch noait fan him heard’’, zegt Reinder Politiek (86) bij het horen van de naam Tjeerd van der Weide. ,,En ik bin’’, zegt de man, die zich in de dorpshistorie verdiepte, ,,tink ik hast de âldste hjir.’’

loading

Toch heeft Kimswert de twijfelachtige eer de geboorteplaats te zijn van de enige NSB-burgemeester bij wie de doodstraf ook daadwerkelijk werd voltrokken. Dat gebeurde op vrijdagochtend 6 juni 1947 in Weesperkarspel, in het Fort Bijlmer, bij Amsterdam.

Onder anderen Maarten Kuiper, de oorlogsmisdadiger die aanwezig was bij de arrestatie van Anne Frank en die verzetsvrouw Hannie Schaft executeerde, werd daar ter dood gebracht. En dus ook Tjeerd van der Weide, de timmersmanszoon uit Kimswert en NSB-burgemeester van Velsen.

Hij had een onnatuurlijke dood al zien aankomen, zo blijkt uit de woorden die hij op 23 september 1946 tot de rechter van het Bijzondere Gerechtshof in Amsterdam sprak: ,, Ik ben er jaren van overtuigd geweest dat ik doodgeschoten zou worden. Op welke wijze wist ik niet, maar het komt thans niet onverwacht. Ik stel er echter prijs op te zeggen dat het me buitengewoon spijt dat menschen door mijn toedoen leed hebben gehad. De doodstraf vind ik niet het ergste. Erger vind ik dat ik m’n land verraden heb. Ik vraag daarom om clementie.’’

D eze woorden zijn opgenomen in het boek Velsen Bezet en Bevrijd uit 2000 van Guus Hartendorf. De amateur-historicus uit Santpoort-Noord wijdde meerdere boeken aan Velsen in oorlogstijd.

Maar de gevraagde clementie verleenden rechter en staat niet. Met omzetting van de doodstraf in levenslang ging de Bijzondere Raad van Cassatie niet akkoord. Bij Koninklijk Besluit werd afwijzend beschikt op het gratieverzoek.

‘Van der Weiden terechtgesteld’, kopte de Leeuwarder Courant op 7 juni 1947. Deze krant wijdde er slechts enkele regels aan op een pagina binnenin de krant. ‘Tjeerd van der Weide geëxecuteerd’, schreef de IJmuider Courant diezelfde dag in een eveneens kort artikel. In geen van beide artikelen stond een verwijzing naar Friesland, naar Kimswert.

Timmersmanzoon

Want daar begon het leven van de foute burgemeester van Velsen. Op 27 oktober 1885 beviel de 24-jarige bakkersdochter Janna van der Weide-Wieling in hun huis aan de Duivengracht van een zoon. Zij en haar man, de 28-jarige timmerman Otte van der Weide, noemden hun eersteling Tjeerd, naar zijn pake van vaderskant.

loading

Later bouwde heit Otte vijf woningen en een werkplaats op de plek waar eerst een kasteeltje had gestaan. ‘Lyts Surch’ heette dat gebied in de volksmond, klein Zurich. ,,Want sy seagen út op Surch’’, verduidelijkt Reinder Politiek.

Eén van die huizen aan de Dijkbuursterlaan betrok het gezin, dat inmiddels met een dochter was uitgebreid. De andere woningen verkocht hij. Ook de timmerwerkplaats was voor hem.

Z oon Tjeerd liet Kimswert als jongvolwassene al achter zich. In 1904, toen hij ‘tot den dienst’ werd aangewezen, woonde hij in Achlum, aldus het archief van de gemeente Súdwest-Fryslân. In 1905 toog hij naar Doetinchem en daarvandaan naar Borne. Hij was toen, net als zijn vader, timmerman, aldus een gemeentewoordvoerder.

Van der Weide woonde vanaf 1911 in Rotterdam. Daar trof hij de vier jaar oudere, in Gorredijk geboren Anna Catharina Wieling. Ze trouwden op 1 oktober 1913 en vertrokken vier weken later naar Tebing Tinggii, op Sumatra, Nederlands-Indië. Van der Weide was daar achtereenvolgens hoofdadministrateur van een van de grootste rubbermaatschappijen ter wereld en directeur van de Rubber Unie.

Geestelijk ging het hem echter minder goed. In 1926 kwam hij terug naar Nederland en volgde opname in het ‘sanatorium voor lichte zenuwlijders’ in Nijmegen.

Fanatiek nationaalsocialist

Daarna wachtte een nieuwe carrière. Van der Weide sloot zich begin jaren dertig al aan bij de NSB. Hij was het 988ste lid van de later collaborerende partij.

In 1942 werd zijn partijtrouw beloond met het burgemeesterschap van Velsen. De nazi’s waardeerden zijn werk dusdanig dat hij het Kriegsverdienstkreuz 2. Klasse uitgereikt kreeg. Een eer die slechts aan drie burgemeesters was voorbehouden.

Van der Weide bleek een fanatiek nationaalsocialist. Zo ging hij ’s nachts mee om Joodse onderduikers uit hun schuilplaats te halen en nam hij deel aan verhoren. Ten minste negen mensen dreef hij de dood of een Duits kamp in. Nog veel meer kwamen door zijn toedoen gevangen te zitten.

Zijn lijst met wandaden was dermate groot dat de procureur zeventien minuten nodig had om de dagvaarding voor te lezen. Hij begon als volgt: ,,Tjeerd van der Weide is niet slechts een naam, doch een begrip. Het betreft hier een man, wiens naam in Kennemerland met huivering werd uitgesproken.’’

Mem Janna hoefde het niet meer mee te maken, zij was al overleden toen het doodvonnis van haar zoon werd voltrokken. Heit Otte overleed in 1951 op 94-jarige leeftijd. Hij woonde toen niet meer in Kimswert, maar in Leeuwarden.

O tte en Janna van der Weide liggen in Kimswert bij de Laurentiuskerk begraven, zegt Politiek. Maar in de veertig jaar dat hij beheerder van de begraafplaats was, werd hun laatste rustplaats bij zijn weten niet bezocht.

Herinneringsplakkaat

Nu en dan zorgt Tjeerd van der Weide nog voor deining in Velsen. Zo pleitte amateurhistoricus Romke van Dieren er het afgelopen voorjaar voor de naam van de zeer fanatieke NSB’er van een herinneringsplakkaat met notabelen in het gemeentehuis af te halen.

De discussie is binnenkort definitief ten einde. Althans, als het aan burgemeester en wethouders van Velsen ligt, meldt verslaggever Carlo Nijveen in de IJmuider Courant. Er zal bij worden vermeld dat Van der Weide na de bevrijding ter dood is veroordeeld voor zijn handelen tijdens de oorlogsjaren. Uiteindelijk toonde Tjeerd van der Weide zichzelf ook geschokt over zijn daden.
,,Och ja....nu bekeken is er zoveel walgelijks gebeurd, waarvan ik mij niet gerealiseerd heb dat ik dat allemaal op mijn geweten heb. Toen ik de tenlastelegging eens op mijn gemak doorlas, schrok ik en dacht: ,,Heb ik dat alles gedaan?’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct