De gemeenteraad van Smallingerland luistert naar de analyse van verkenner Ton Baas, vorige maand in de raadszaal in Drachten.

Wat valt er voor Smallingerland van andere gemeenten met een zakencollege te leren?

De gemeenteraad van Smallingerland luistert naar de analyse van verkenner Ton Baas, vorige maand in de raadszaal in Drachten. FOTO JILMER POSTMA

Als enige gemeente in Nederland gaat Smallingerland halverwege de raadsperiode een zakencollege inzetten om een politieke crisis te bezweren. Wie met een zakencollege begint, wil niet meer anders, leert een handvol voorbeelden uit het land. Wat kan Smallingerland daarvan leren?

Onder de rook van Rotterdam ligt het voorland van Smallingerland. In Zwijndrecht, 45.000 inwoners, weten ze al niet eens meer wat coalitie en oppositie is. Al tien jaar werkt de gemeenteraad van 27 zetels met een raadsbreedprogramma en een zakencollege. Het was in 2010 een grote wens van de oppositie, legt fractievoorzitter Fred Loos van Algemeen Belang Zwijndrecht uit. ,,Als oppositiepartij kregen wij jarenlang nooit een voet tussen de deur. Maar in 2010 wonnen de VVD en wij de verkiezingen. Toen zeiden we: laten we nu niet hetzelfde gedrag vertonen.’’

Lees ook | Raad Smallingerland kiest zakencollege, alternatief niet haalbaar

Twee verkiezingen verder heeft Zwijndrecht het model nog steeds niet opgegeven. Het werkt prima, aldus Loos. De partijen bepalen met z’n allen wat er in het raadsprogramma komt en zoeken er deskundige wethouders bij die het beleid mogen uitvoeren. ,,Als die met een voorstel komen dat aansluit bij ons programma, hebben ze onze steun. Als partij kun je dan ook gewoon bij je eigen standpunten blijven. Stel, wij zijn tegen een busbaan. Maar een meerderheid wil die busbaan wel, dan komt die in het raadsprogramma. Wij kunnen op dat punt gewoon tegenstemmen.’’

Het is precies hoe verkenner Ton Baas de toekomst van Smallingerland ziet. Om het totale gebrek van vertrouwen binnen de lokale politiek te herstellen moet de raad gaan samenwerken – al is het tegen wil en dank. Geen coalitie en oppositie, maar één raad die gezamenlijk zegt wat er in de gemeente moet gebeuren.

Wethouders worden niet door partijen voorgedragen en werken niet namens de coalitie, maar namens de gehele raad. Het maakt dat de raad de baas is en wethouders bij de raad moeten vechten voor een meerderheid. En fracties moeten onderling naar meerderheden zoeken: over links, over rechts of door het midden.

Enige in Nederland

Smallingerland is op dit moment de enige gemeente in Nederland die halverwege de raadsperiode moet terugvallen op een zakencollege om een politieke crisis te bezweren. Staatsrechtelijk is het begrip zakencollege van toepassing wanneer het partijen niet meer lukt om een meerderheidscollege te formeren. Smallingerland volgt in een rijtje met IJsselstein, Muiden, Eijsden, Zundert, Vught, Enkhuizen en Boarnsterhim, waar ze in de recente geschiedenis een zakencollege hebben gehad met wethouders zonder directe partijpolitieke binding.

De meeste van deze gemeente bestaan niet meer of werken nu weer met een meerderheidscoalitie. Enkhuizen is een uitzondering. In 2004 werkte het al eens twee jaar met een zakencollege, in 2017 kozen ze opnieuw voor die constructie. Beide keren werd een zakencollege gebruikt om de volgende gemeenteraadsverkiezingen ‘te halen’, na een coalitiebreuk. In 2018 lukte het verkiezingswinnaar SP niet om een meerderheidscoalitie te vormen. Voor de versplinterde raad, zeventien zetels met negen partijen, was er nog maar één oplossing: een zakencollege.

,,Al noemen we dat hier niet zo’’, legt interim-raadsgriffier Jan Jaap den Hollander uit. In Enkhuizen spreken ze van een raadsbreedprogramma. Alle partijen schreven er aan mee en zochten er later wethouders bij. ,,Het werkt formidabel’’, zegt Den Hollander. Het gezeur is verdwenen, het onderlinge vertrouwen gegroeid. ,,Men gunt elkaar wat. De sfeer is goed.’’

Er is niet langer een oppositie die zich buitenspel gezet voelt. Coalitiepartijen hebben wethouders niet meer aan een touwtje, of andersom. Wethouders zijn nu verantwoording schuldig aan de gehele raad en kunnen niet automatisch rekenen op steun van de coalitie. ,,Wethouders moeten luisteren naar de gehele raad’’, zegt Den Hollander. ,,Enig nadeel is dat raadsleden worstelen met hun politieke profilering, zeggen ze wel eens tegen me. Als iedereen het met elkaar een is, kun je als partij je lastiger onderscheiden.’’

Naast Zwijndrecht en Enkhuizen werken ook de Noord-Brabantse gemeenten Oirschot en Hilvarenbeek sinds de laatste verkiezingen met een raadsbreedprogramma en een zakencollege.

Raad maakt het debat

Bij een gefragmenteerde gemeenteraad ontkom je niet aan een zakencollege, zegt Marcel Boogers, hoogleraar innovatie en regionaal bestuur van de Universiteit Twente. ,,Een meerderheidscoalitie heeft in de hedendaagse politieke verhoudingen steeds meer partijen, soms wel vijf of zes. Dat zorgt voor een instabiele coalitie of kan zorgen voor coalities die zich krampachtig aan elkaar vasthouden. Dat komt het debat en de politieke besluitvorming niet ten goede. Je komt dan uit bij een zakencollege.’’

Boogers noemt de keuze van Smallingerland ,,een heel verstandige om de politieke verhoudingen te normaliseren. Zeker zo halverwege de raadsperiode.’’

Volgens directeur John Bijl van Periklesinstituut, dat onder meer gemeenteraden begeleidt en raadsfracties traint , kan een zakencollege alleen succes hebben als een raadsprogramma breed wordt gedragen. ,,De raad is nu verantwoordelijk en kan zich alleen achter eigen afspraken verschuilen. Het maken van een raadsbreedprogramma moedigt het debat in de raad aan en helpt de gemeente vooruit. Je moet als raad afspraken maken.’’ 

Terugvallen op wethouders kan niet, zegt Bijl. Die krijgen in een zakencollege een reactieve rol. ,,Zij moeten achterover kunnen leunen zeggen: ‘gemeenteraad, ga in debat, ik hoor het wel wat ik moet doen’. Je hebt dus wethouders nodig die goed kunnen luisteren. Ik wil Smallingerland dan ook als tip geven om te zoeken naar wethouders die dienend leiderschap kunnen tonen.’’

Goed op papier

Zwijndrecht heeft nu al tien jaar ervaring met een zakencollege. Dat was destijds een grote wens van de oppositie, zegt fractievoorzitter Fred Loos van Algemeen Belang Zwijndrecht. En hier is het waar het in de Nederlandse politiek zo ,,fout gaat” vindt hij. In het spel rond de coalitie-onderhandelingen moeten partijen onderwerpen ‘uitruilen’ en hun eigen principes geweld aan doen. ,,Juist dat maakt ons als politici ongeloofwaardig.”

Zonder coalitie of oppositie kan iedereen in Zwijndrecht wel hetzelfde verhaal blijven vertellen. Al wordt er ook voor zo’n raadsprogramma. natuurlijk onderhandeld, zegt Loos. ,,Dat kost ons maximaal twee maanden, inclusief de selectie van de wethouders.”

De huidige wethouders komen allemaal van buiten de gemeente. Ze hebben geen politieke geschiedenis in Zwijndrecht. Dat gold wel voor de fractievoorzitter van de VVD, die in 2014 onafhankelijk wethouder in het zakencollege werd. Volgens Loos ging dat vlekkeloos: de wethouder werd door de gemeenteraad niet gezien als een verlengstuk van de liberalen. ,,Want hij voerde gewoon de voorstellen in ons raadsprogramma. uit.”

Als die afspraken goed op papier staan, maakt het niet uit of een wethouder in het verleden een VVD’er of PvdA-er was. Loos: ,,Het zou toch raar zijn wanneer je als partij wél het raadsprogramma. steunt, maar een voorstel daaruit niet aanneemt omdat die wethouder toevallig van een andere partij is? Dat laatste is trouwens wat in andere gemeenten wel steeds gebeurt.”

home
net-binnen
menu