Illustratie: Job van der Molen

Reconstructie: Hoe de PvdA en de ELP elkaar in Smallingerland nooit vertrouwden

Illustratie: Job van der Molen

De start was vals en het wederzijdse wantrouwen verdween nooit. Na anderhalf jaar besturen in Smallingerland zijn Partij van de Arbeid en Eerste Lokale Partij op elkaar uitgekeken. Reconstructie van een politieke vulkaanuitbarsting die iedereen voelde aankomen.

,,We namen twee jaar geleden onze bestuurlijke verantwoordelijkheid door in een coalitie te stappen, we nemen nu onze bestuurlijke verantwoordelijkheid door uit de coalitie te stappen.’’ Fractievoorzitter Anton Pieters van de PvdA verklaart aan iedereen die het maar wil horen waarom zijn partij vorige maand de stekker uit de samenwerking met de Eerste Lokale Partij (ELP) trok. Pieters: ,,Met de ELP valt niet te werken.’’

De Leeuwarder Courant reconstrueerde op basis van vertrouwelijke gesprekken met betrokkenen de voorbije twee jaar. Wat maakt de samenwerking tussen de PvdA en de ELP in Smallingerland zo moeilijk? Waarom laten politieke besluiten zo lang op zich wachten? Over botsende karakters, niet-uitgesproken vetes en politieke spelletjes.

Lees ook | PvdA in Smallingerland wilde al eerder af van de ELP

Voorjaar 2018, 'De Donald Trump van Smallingerland'

Yntze de Vries wordt op 21 maart 2018 wakker in zijn eigen droom. Tegen de verwachting in wordt zijn ELP de winnaar van de verkiezingen in Smallingerland. In meer dan de helft van alle stembureaus wordt de kleine oppositiepartij de grootste. De ELP groeit van drie naar zeven zetels, mede dankzij twee restzetels. Het is bijkomend geluk van een winnaar.

De woorden van lijsttrekker De Vries op de verkiezingsavond zijn groot. Hij voorziet een ,,coalitie zonder dikke boekwerken, met een daadkrachtig college’’, waarbij de hele raad ,,de ruimte moet krijgen’’, en waar de oppositie niet vier jaar lang buitenspel wordt gezet. De verkiezingszege is het begin van een ‘nieuwe politiek’. Geen achterkamertje en dichtgetimmerde coalitieakkoorden, maar een gemeenteraad die de baas is.

Het is het gevoel dat De Vries is bijgebleven van de voorgaande vier raadsjaren. Een periode die politiek werd gedomineerd door het verbouwingsdrama van schouwburg De Lawei in Drachten. Oppositieleider De Vries beet zich vast in het dossier en voelde zich niet serieus genomen door het college en de coalitie, die zijn kijk op de zaak negeerde.

Samen met de PvdA, VVD en de combinatie van GroenLinks en FNP schrijft de ELP een akkoord op hoofdlijnen. De gewenste koopzondag is in mum van tijd geregeld, voor de rest lopen de onderhandelingen stroef. Politiek leiders Yntze de Vries van de ELP en Roel Haverkort van de PvdA bakkeleien vooral over het sociaal domein en de locatie van het nieuw te bouwen zwembad De Welle.

De Vries en Haverkort zijn beide dominante types, ‘haantjes’. Ze willen hun gelijk halen, maar vooral ook de ander niet gelijk geven. Het is oud zeer dat hen ervan weerhoudt om over hun eigen schaduw heen te stappen. De twee vlogen elkaar in de gemeenteraad meerdere keren in de haren. De beide mannen hebben elkaar zoveel spreekwoordelijke klappen gegeven, dat er geen schouderklopje meer vanaf kan.

loading

Het open akkoord is een excuus om niet alle oude en nieuwe vetes uit te spreken. Zijn de twee het op een thema niet met elkaar eens, dan komt er geen beslispunt in het akkoord. Vooral de locatie van zwembad De Welle zal later een splijtzwam blijken. De PvdA wil nieuwbouw aan de Sportlaan, de ELP beslist aan de Noorderhogeweg. Omdat vooral De Vries niet beweegt, wordt afgesproken dat De Welle niet aan de Sportlaan komt. Waar wel, dat is een zorg voor later.

Er wordt geruzied, maar het wordt zelden uitgesproken. Het komt de vertrouwensband tussen Haverkort en De Vries niet ten goede. Toch gaan de twee samenwerken. Haverkort voorspelt als kandidaat-wethouder dat hij wel kan omgaan met de nieuwe politieke verhoudingen. ELP-wethouders Robert Bakker en Marjan Sijperda verzekeren dat ze ‘hun’ fractievoorzitter wel kunnen dempen als het moet.

Roel Haverkort verdedigt tijdens een PvdA-avond de samenwerking met de ELP. Niet alle leden staan te juichen bij een samenwerking met de lokale partij zonder bestuurlijke ervaring. Haverkort laat zich verleiden om Yntze de Vries de ‘Donald Trump van Smallingerland’ te noemen. Het zijn woorden die De Vries snel bereiken. Hij ontploft als hij hoort dat zijn mede-onderhandelaar zo over hem denkt.

Nog voor het zomerreces komen de vijf geïnstalleerde wethouders en de onderhandelaars met formateur Ton Baas (VVD) bijeen in een hotel-restaurant in Marum, de plaats waar de gesprekken over de coalitievorming werden gevoerd.

Aan tafel gaat het bekvechten door. De Vries neemt nog eens de stelling in dat het nieuwe zwembad aan de Noorderhogeweg moet komen, een opmerking die bij Haverkort in het verkeerde keelgat schiet. Die slaakt een diepe zucht en reageert ietwat verbeten, wat De Vries weer verkeerd interpreteert. Bij het hoofdgerecht worden de twee bij elkaar gezet om de verhoudingen te normaliseren. Tafelgenoten vragen zich ondertussen af: waar zijn we aan begonnen?

loading

Najaar 2018, Die ene zin

In september stemt de nieuwe gemeenteraad in met de oprichting van de overheids-bv Carins, een paraplu voor gebiedsteams. Zij zijn het eerste aanspreekpunt voor burgers die zorg nodig hebben. De teams functioneren niet naar behoren en worden daarom in een bv bij elkaar gezet.

Daarmee komt de gemeenteraad op afstand te staan, is het gevoel. De raadsleden willen echter een vinger aan de pols houden. Ze eisen bij het college van burgemeester en wethouders een plek in de statuten. Als die in het najaar klaar zijn, moet het college concluderen dat er voor de raad geen plek blijkt in het statuut.

Raadsleden steigeren van die mededeling. ELP-fractielid Douwe van Drogen schudt zijn hoofd bij het lezen van de statuten. Hij riep in juni al dat de zeggenschap van de raad in de bv juridisch niet mogelijk was, maar zijn mening werd door de ambtenaren afgedaan als ‘kul’.

De ELP is geen voorstander van de overheids-bv, maar de partij legt zich neer bij de oprichting – ook nu de gemeente de ‘harde belofte’ niet kan nakomen. Van Drogen wil met opgeheven hoofd verliezen en dat kan alleen als wethouder Roel Haverkort in het debat Van Drogen gelijk geeft.

Wethouder Haverkort moet met een mea culpa komen, dat vindt niet alleen de coalitie, maar ook zijn collega-wethouders. Zij vragen zich af of het dossier wel in goede handen is bij Haverkort. Hij is door persoonlijke omstandigheden niet altijd met zijn hoofd bij het werk op het gemeentehuis.

ELP-raadsleden Yntze de Vries en Douwe van Drogen hebben de oplossing voor Haverkort. De wethouder schrijft zijn inbreng voor het debat, de twee krijgen de mogelijkheid om het stuk aan te passen. De tekst gaat rond, de twee voegen een zin toe waarin Haverkort de ELP gelijk moet geven. De wethouder gaat akkoord en zal de drie kantjes tekst voorlezen.

Als Haverkort in november 20118 tijdens het debat achter het spreekgestoelte gaat staan, pakken De Vries en Van Drogen hun iPad. Zij lezen woord voor woord mee wat Haverkort uitspreekt. Uitgerekend die ene zin waar het de ELP allemaal om te doen is, spreekt de wethouder niet uit. De Vries en Van Drogen klappen hun tablet dicht. Met stoom in hun oren verlaten ze tijdens de schorsing de raadszaal.

In Carré, een vergaderruimte op de eerste verdieping van het gemeentehuis, ontploffen de twee. Raadsleden van de coalitie zitten bij elkaar en hebben geen idee wat er zojuist is gebeurd. De ELP’ers maken duidelijk: die ene niet uitgesproken zin maakt de partij belachelijk.

Er volgt een schorsing van anderhalf uur. Er wordt geruzied en gewacht. In Carré hoort iedereen van de ELP hoe onbetrouwbaar de PvdA is. De sfeer is om te snijden. De Vries is aan het woord en niet rustig te krijgen.

Halverwege de schorsing verplaatst hij zich naar de kamer van interim-burgemeester Tom van Mourik aan de andere kant van het gemeentehuis. De tirade gaat door. De gekozen woorden en de toon hakken erin bij de burgemeester en de wethouders. De oppositieleden wachten onwetend in de lobby.

Haverkort is zo geschrokken dat hij na de schorsing in rap tempo de woorden uitspreekt die de ELP eerder had willen horen. Maar het kwaad is al geschied. De ELP is klaar met Haverkort.

PvdA klaar met de ELP

De PvdA is ook klaar met de ELP. Op een ingelaste vergadering twee dagen na het debat spelen fractie, wethouder en afdelingsbestuur de raadsvergadering nog een keer af. Ze concluderen: met de ELP valt niet te werken. De boosheid en woede-uitbarstingen zorgen voor een gebrek aan vertrouwen. Haverkort krijgt steun van zijn fractie en het bestuur.

Wat de PvdA en Haverkort is ontgaan, is dat een dag eerder de coalitiepartijen bij elkaar zijn gekomen, zonder de PvdA. In het overleg bespreken vertegenwoordigers van de ELP, VVD en GroenLinks/FNP de positie van Haverkort. Die is onhoudbaar, is de conclusie.

Het sijpelt door naar de wethouders, die vrijdag het nieuws uit piëteit alvast aan Haverkort vertellen. Haverkort denkt eerst dat zijn collega’s van hem af willen, maar hoort later wanneer zijn hoofd echt op het hakblok is gelegd.

Alleen: de PvdA-fractie weet nog van niets. Op het moment dat Haverkort hoort dat hij moet vertrekken, zit de coalitie verderop in het gemeentehuis bijeen. Nog voordat het onderwerp ‘Haverkort’ op tafel ligt, krijgen aanwezigen al appjes uit de bestuursvleugel: ‘Roel weet het al’. In het coalitieoverleg vinden ze dat niet erg. Nu hoeft niemand uit hun midden het slechte nieuws te brengen.

Als PvdA-fractievoorzitter Anton Pieters hoort dat Haverkort weg moet, meldt hij dat de PvdA wegens een vertrouwensbreuk met de ELP uit de coalitie stapt. Diezelfde middag drinken de PvdA’ers er opgelucht een biertje op. Ze voelen zich bevrijd.

Na het weekeinde is alles anders. GroenLinks-fractievoorzitter Lucienne Meinsma wordt gevraagd Pieters binnenboord te houden. De twee kennen elkaar al jaren, dus als iemand uit de coalitie de breuk moet lijmen met de PvdA, dan is zij het.

Pieters komt tot inkeer. Hij concludeert dat de PvdA beter in het college kan blijven om het sociaal domein aan te pakken, dan nu voor meer dan drie jaar in de oppositiebanken te kruipen. Er is één probleem: wie vertelt het Haverkort?

Haverkort voelt een mes in zijn rug als de fractie hem maandagavond vertelt dat de PvdA blijft samenwerken met de ELP. Hij wordt bedankt voor bewezen diensten, maar partijbelang gaat boven persoon. Haverkort voelt zich in de steek gelaten door zijn eigen politieke vrienden.

Een dag later dient hij zijn ontslag in. Wegens ‘persoonlijke omstandigheden’ legt Haverkort zijn functie neer. Een excuus om vragen van journalisten te voorkomen, hoe graag Haverkort het hele verhaal ook wil vertellen. Hij moet in belang van zijn PvdA op zijn tong bijten. Anton Pieters geeft Haverkort een boodschap mee: ,,Jij haalt nog wel eens jouw gelijk, maar nu is het te vroeg.’’

Lees ook | Iedere zeven weken een wethouder die opstapt

Voorjaar 2019, Belofte maakt schuld

Het is Cor Trompetter die de PvdA naar voren schuift als opvolger van Haverkort. De socialist was eerder wethouder in Weststellingwerf en wordt uit meer dan veertig sollicitanten gekozen. De linkse bestuurder met liberale ideeën over het sociaal domein is dé man voor de PvdA in Smallingerland.

Trompetter is een ervaren bestuurder en heeft een eigen kijk op het dualisme. Natuurlijk, een wethouder is dienend aan de gemeenteraad. Maar geen ‘slaaf’ die alle wensen van de raad blind uitvoert. Als wethouder heb je ook je eigen verantwoordelijkheid. En als coalitiepartij steun je in principe het voorstel van je eigen college. Ook al noemt de ELP dat ‘oude politiek’.

Hij neemt zich voor een band op te bouwen met Yntze de Vries. Trompetter roemt de gedrevenheid bij de ELP-man en twijfelt niet aan zijn oprechtheid en inzet voor een beter Smallingerland. Wel wordt samenwerken wel heel lastig. Yntzes wil is wet, en dat is Trompetter niet gewend.

De Vries mag de ander ook wel eens wat gunnen, vindt de PvdA. Zeker als het bij jezelf, ideologisch gezien, geen pijn doet. Bij de PvdA noemen ze als voorbeeld hun motie in de gemeenteraad om van Smallingerland een ‘regenbooggemeente’ te maken, voor een betere acceptatie van lesbiennes, homo’s en transgenders. De ELP volgt de coalitiepartner niet en stemt tegen.

Aan de intenties van De Vries wordt niet getwijfeld. Hij heeft het beste voor met Smallingerland. Hij wil de gemeente vooruit helpen en wil dat graag doen op zijn manier. Met een open bestuursstijl, met nieuwe politiek. De Vries voelt zich verantwoordelijk voor zijn eigen beloftes, hoe zwaar die verantwoordelijkheid ook is.

Hij is vaker op het gemeentehuis te vinden dan een wethouder. Zelf noemt De Vries het betrokkenheid en onderdeel van zijn raadswerk. Hij is van alle volksvertegenwoordigers het beste ingelicht en op de hoogte van wat er speelt in de gemeente. Hij kent inwoners en andersom en verbindt problemen aan oplossingen. Hij oogst daarmee lof, maar zijn werkwijze wekt wrevel.

Hij kan zich niet in de standpunten van anderen verplaatsen ervaren politieke tegenstanders: je mag bij Yntze de Vries uit alle kleuren kiezen, als het uiteindelijk maar zwart wordt.

Zomer 2019, Wie van de wethouders moet weg?

Wethouder Eric ter Keurs van de VVD zit niet lekker op z’n stoel. De ervaren bestuurder was eerder ambtenaar, wethouder en burgemeester en is door de VVD naar voren geschoven om de financiën in Smallingerland op orde te krijgen. Ter Keurs krijgt slepende dossiers onder zijn hoede. De grootste: Smallingerland duikt in de rode cijfers omdat de kosten in de jeugdzorg stijgen. De gemeente moet 12 miljoen euro bezuinigen.

Vlak voor het zomerreces buigt de raad zich over de bezuinigingsplannen. Ter Keurs krijgt de wind van voren van de hele raad. Coalitie én oppositie vinden dat Ter Keurs zijn huiswerk over moet doen. Ambtenaren die aan de plannen hebben gewerkt, zien hun gedane arbeid verdampen.

Ter Keurs snakt naar vakantie en eigenlijk ook naar het einde van zijn baan. Hij merkt dat de rol niet bij hem past. Het valt hem zwaar dat hij ambtelijke stukken moet verdedigen waar hij zelf niet achter staat.

De eerste gemeenteraadsbijeenkomst na de vakantie wordt het Ter Keurs te veel. Een Drachtster kringloopwinkel wil verhuizen en de raad moet instemmen met een aangepast bestemmingsplan. Het stuk is juridisch niet sterk en bovendien veel te laat naar de raadsleden gestuurd. Achter het spreekgestoelte wint de frustratie over het stuk het van de ratio. Ter Keurs valt in het openbaar zijn ambtenaren af.

Het is een politieke doodzonde. Een wethouder mag ambtenaren die zich niet kunnen verweren, niet in het openbaar afvallen. De in maart 2019 aangetreden burgemeester Jan Rijpstra en wethouders aan de collegetafel houden zich stil.

Maar bij Cor Trompetter is het geduld op. In zijn ogen begaat Ter Keurs voor de tweede keer een blunder door eerst niet de bezuinigingsplannen te verdedigen en nu niet het kringloopwinkelplan.

Hij is niet de enige wethouder die dan onder vuur ligt. Piet de Ruiter (GroenLinks/FNP) komt in het nauw door het gevoelig politieke dossier, Samendracht, een woonvorm voor mensen met autisme. Zorgindicaties voor de bewoners zijn door De Ruiter beurtelings stilgezet en weer verlengd.

En dan is er Aventura. Bezorgde moeders van cliënten stappen naar deze krant met stevige kritiek op de zorgverlener. De Ruiter vindt een nader onderzoek niet nodig, maar de burgemeester wel. De wethouder moet voor de gemeenteraad door het stof, nota bene op dezelfde avond als Ter Keurs in het openbaar zijn ambtenaren bekritiseert.

loading

Die zondag komen de drie andere wethouders bij elkaar, samen met de fractievoorzitters van ELP en PvdA. Het gaat zo niet meer met Ter Keurs en De Ruiter, klinkt het. Er moet iets gebeuren. Wat de wethouders Robert Bakker, Marjan Sijperda en Cor Trompetter betreft, moeten hun twee collega’s weg.

De Vries weet niet wat hij hoort, voor hem is de boodschap een verrassing. Voor PvdA-collega Anton Pieters niet. Trompetter heeft zijn boodschap vooraf besproken met Pieters. De Vries vindt het wel prima. Hij is al lang blij dat hij niet de boeman is.

Tijdens het wekelijkse college-overleg met burgemeester Rijpstra en de vijf wethouders windt Trompetter er geen doekjes om. Of Ter Keurs weg of hij stapt op. Ter Keurs houdt de eer aan zichzelf en redt het college. Met het opstappen van de Trompetter zou ook de PvdA vertrekken. Het dreigement is voor Ter Keurs het laatste duwtje.

De VVD’er biedt in een ingelaste vergadering zijn ontslag aan. Piet de Ruiter is daarmee gered. Twee wethouders die in dezelfde week vertrekken, dat wil even niemand. De Ruiter moet wel een deel van zijn zorgportefeuille inleveren. Het sociaal domein, ook Samendracht, gaat over naar Trompetter. De Ruiter staat nu binnen het college onder curatele.

Lees ook | Wethouder Smallingerland geeft ambtenaren schuld van slecht voorstel: excuses

Najaar 2019, ELP tegen ELP

Het vertrouwen binnen de coalitie daalt verder. Bij de begrotingsbehandeling wil de gehele oppositie dat het aantal wethouders terug gaat naar vier. Een wethouder minder kan prima, en is al een eerste bezuiniging. De oppositie krijgt steun uit onverwachte hoek: coalitiepartner PvdA.

Yntze de Vries is des duivels en voelt de steun als een motie van wantrouwen tegen zijn wethouders. De ELP levert als enige partij twee wethouders en die wil De Vries niet kwijt. Pieters laat zich door De Vries ompraten. De PvdA stemt niet mee in, de oppositie blijft in nipte minderheid met lege handen achter.

De tweewekelijkse vrijdagse coalitie-overleggen lopen ook niet lekker. De ELP stoort zich aan de wethouders die bij het aanschuiven vertellen waar ze mee bezig zijn. De ELP merkt dat er maar weinig meer valt te veranderen aan de plannen. De partij ziet liever dat het college eerder de ‘thermometer’ in de coalitie steekt.

Het meest in het oog springende voorbeeld zijn de ontwikkelingen rondom het Drachtster vliegveld. ELP-voorman Yntze de Vries en ELP-wethouder Robert Bakker zijn het hartstochtelijk oneens, iedereen in de raadszaal kan het zien.

Als Bakker met een collegevoorstel komt om het vliegveld te verkopen, wil De Vries dat het alleen gebeurt in losse stukken. Wanneer het college na onderzoek concludeert dat dit geen optie is, dient de ELP in december een nieuw amendement in om van de verkoop af te zien. De airstrip moet eigendom van de gemeente blijven.

Op 10 december ziet Bakker zijn verkoopplannen in de raad sneuvelen. De motivatie van de ELP-wethouder om op deze manier zijn functie voort te zetten, is tot het nulpunt gedaald. Stoppen doet hij niet, maar hij draagt wel een deel van zijn portefeuille over aan zijn collega’s.

Winter 2020, De eruptie

Ook Yntze de Vries is niet blij met hoe het gaat. Zijn fractie wordt steeds maar verrast, Robert Bakker voelt zich op zijn beurt steeds overvallen door de fractie. Begin januari komen de coalitiepartijen en de wethouders bij elkaar om opnieuw de horloges gelijk te zetten. En het verleden te vergeten.

Er wordt afgesproken dat de coalitiepartijen en het college elkaar goed op de hoogte gaan houden en samen gaan optrekken. Er komen moeilijke besluiten aan. De locatie van het zwembad is nog niet bepaald, de detailhandelsvisie voor het centrum moet worden herschreven. Binnen de PvdA voelen ze de bui al hangen. Afspraken maken is leuk, maar eerst zien wat de ELP doet en dan geloven.

Een paar dagen later vergadert de gemeenteraad over een subsidie van acht ton voor De Lawei. Burgemeester Jan Rijpstra doet namens het college het woord – zo is dat immers afgekaart rond dit dossier. Hij wil het bedrag aan de schouwburg verstrekken, maar de ELP en Smallingerlands Belang zien niets in ‘gratis geld’. Zij willen dat het een lening wordt.

De motie die daarvoor in de aanslag ligt, is geen verrassing. De vrijdag ervoor heeft De Vries de wethouders daarover ingelicht. Toch ontstaat er verwarring.

Rijpstra is er van overtuigd dat het besluit over de subsidie al is genomen en er geen weg terug is. Maar De Vries kan zich niet herinneren dat de raad ooit groen licht heeft gegeven. Karin van der Velde van het CDA ook niet. In de schaduw van de ELP heeft haar fractie zich ook altijd intensief met het Lawei-debacle bemoeid.

loading

Het debat wordt doorgeschoven. Yntze de Vries loopt op de burgemeester af: hij wil met de ELP zelf ook wel nauwkeurig laten uitzoeken of die subsidie nu wel of niet in beton gegoten is. Rijpstra kan dat op zich wel begrijpen.

De dagen erna krijgen de fracties een CDA-mail in de bus. Of het geen goed idee is om een onafhankelijke jurist naar de kwestie te laten kijken. Met die informatie kunnen ze dan als gemeenteraad verder. De ELP voelt zich dé Lawei-partij en zegt ook de steun toe. De Vries ziet er geen kwaad in. En wat is er mis met het inwinnen van advies?

De PvdA-fractieleden ontploffen als ze de mail zien. Dat oppositiepartijen zoiets doen, oké. Maar ook de ELP? Weer worden ze verrast door hun coalitiegenoot, weer heeft De Vries niet met ze overlegd. Terwijl ze dat een week eerder weer hadden beloofd.

Voor wethouder Cor Trompetter is het de laatste druppel. Hij verliest definitief al het vertrouwen in de ELP. Een lijmpoging van Luciënne Meinsma van GroenLinks heeft dit keer geen zin. Fractievoorzitter Anton Pieters is niet meer over te halen. De PvdA stapt uit de coalitie.

De vulkaan is uitgebarsten. Anderhalf jaar kropte de PvdA de frustratie op. Nu hoeft dat niet meer. Met de ELP zijn geen afspraken te maken en iedereen mag het weten. Haalt Roel Haverkort alsnog z’n gelijk.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct