Het Koningsdiep bij Beetsterzwaag. ,,De Zuidoosthoek heeft met het beekdallandschap iets unieks in handen'', aldus Fokko Bosker van de stichting beekdallandschap Koningsdiep/De Nije Boarn.

Een deal met 'Het Wilde Oosten': streek met veerkracht, vitale dorpen en een landschappelijke samenhang

Het Koningsdiep bij Beetsterzwaag. ,,De Zuidoosthoek heeft met het beekdallandschap iets unieks in handen'', aldus Fokko Bosker van de stichting beekdallandschap Koningsdiep/De Nije Boarn. FOTO RENS HOOYENGA

De Zuidoosthoek sloot een deal met het rijk waardoor er de komende jaren 30 miljoen euro beschikbaar is voor ‘vitale dorpen’ en een ‘veerkrachtig landschap’. Over een regio met een herontdekt gedeeld verleden.

Wie de ware schoonheid van de Zuidoosthoek wil zien, moet z’n perspectief veranderen. ,,Het is een schitterend gebied, maar niet als je het van noord naar zuid of andersom bekijkt. Vanuit Zwolle of Leeuwarden rij je er even vlug doorheen. Zo, dit was Zuidoost-Friesland. Maar ga je van oost naar west dan zie je dat het landschap met mensenhanden is gemaakt.’’

Aan het woord is Ellen van Selm, trotse burgemeester van Opsterland. Samen met vier kenners van de regio - Ingrid van de Vegte van het Fries Sociaal Planbureau, Pieter de Kroon van de coöperatie Wijnjewoude Energie Neutraal (WEN), Ittsje Wolthers van museum It Damshûs en Fokko Bosker van de stichting beekdallandschap Koningsdiep/De Nije Boarn - sprak ze tijdens het streekbezoek van koning Willem-Alexander en koningin Máxima al over dat wat de gemeenten in de Zuidoosthoek bindt: het landschap, de geschiedenis, de mensen.

Sinds jaren werken Heerenveen, Opsterland, Ooststellingwerf, Smallingerland en Weststellingwerf (met samen 187.00 inwoners en negentig dorpen) op allerlei terreinen samen. Als buren in hetzelfde hoekje van Friesland. Min of meer tot elkaar veroordeeld en niet per se vanuit het idee dat ze samen een bijzonder gebied vormen en een unieke geschiedenis delen.

En toen was daar Bert Looper van historisch centrum Tresoar. Hij vatte in het essay ‘Zuidoost Fryslân: de herontdekking van een uniek gebied’ waarom de vijf gemeenten van nature bij elkaar horen. En aan de hand van een oude en een nieuwe landkaart liet hij zien hoe het kan dat bestuurders én bewoners dit vergeten lijken te zijn.

Zelfstandig gebied

Op de moderne kaart van Friesland lopen de lijnen van zuidoost naar noordwest. Het zijn snelwegen en spoorbanen. De Zuidoosthoek is een doorgangsgebied. Maar als je de kaart van Johan Vegelin van Claerbergen uit het midden van de achttiende eeuw erbij pakt dan kantelt het perspectief, stelt Looper. Want wie vanaf de Zuiderzee stroomopwaarts langs De Lende, De Tsjonger en It Alddjip kijkt, ziet opeens de landschappelijke en historische samenhang in het gebied.

,,Je ziet dat dit geen doorgangsgebied is, maar dat tussen de Drentse zandgronden en de Friese klei een heel zelfstandig gebied ligt met een grote landschappelijke samenhang, ontstaan door de rivieren die er lopen en door de verveningen die we daar hebben verricht’’, zegt Looper in een minicollege op YouTube over dit onderwerp. En: ,,Denk vanuit de zee, niet vanuit Zwolle.’’

Met zijn verhaal in het achterhoofd dienden de vijf gemeenten in de Zuidoosthoek samen met de provincie en Wetterskip Fryslân een aanvraag in voor een bijdrage uit de Regiodealpot om de leefbaarheid te vergroten. Begin dit jaar kende het rijk het gebied 15 miljoen euro toe, waar de zeven aanvragers gezamenlijk nog eens 15 miljoen euro bij moeten leggen.

Friese paradox

Van de 30 miljoen euro gaat bijna 18 miljoen naar het verbeteren van de natuur en het aanleggen van extra waterberging (veerkrachtig landschap). Voor de andere pijler, versterking van de grotere kernen Wolvega, Gorredijk, Oosterwolde, Akkrum en Jubbega en de kleine plaatsen (vitale dorpen), is ruim 11 miljoen beschikbaar. ,,Statistisch gezien staat dit gebied er niet zo heel goed voor’’, zegt burgemeester Van Selm.

Directeur Ingrid van de Vegte van het Fries Sociaal Planbureau somt op: ,,Het opleidingsniveau is gemiddeld lager, net als het inkomen en de arbeidsdeelname.’’ Daarnaast heeft de regio te maken met bevolkingsdaling, vooral in de vele kleinere kernen, en de vergrijzing is sterker dan in de rest van Friesland, waardoor de leefbaarheid sterk onder druk komt te staan.

Maar desalniettemin, en dit wordt ‘de Friese paradox’ genoemd, zijn de bewoners hier heel gelukkig. Ze geven hun leven een 7,8. Van Selm: ,,Dit is een gebied met potentie. Hier is rust en ruimte, een ideaal vestigingsklimaat en een prima plek om te recreëren.’’

loading  

,,We moeten niet meer denken aan een verhaal van crisis, maar aan een verhaal van herontdekken van het verleden’’, stelt Looper in zijn powercollege. En dus wordt in de Regiodeal de rijke historie van de turfwinning gekoppeld aan de kans die de huidige energietransitie geeft om de rol van energieleverancier nieuw leven in de blazen.

Ingezet wordt op dorpscoöperaties zoals in Wijnjewoude, die hun eigen energie gaan opwekken. ,,Met lokaal eigenaarschap hou je het geld in de dorpen. Mensen voelen dat ze bijdragen, het verschil maken. Wat zou het mooi zijn als alle inwoners van Wijnjewoude voelen dat hun bijdrage aan de energiebesparing ertoe doet en gezien wordt. Dat is mijn grote drijfveer’’, zegt voorzitter Pieter de Kroon van WEN (Wijnjewoude Energie Neutraal).

Het kapitaal van de regio

Ook komt er geld voor het terugbrengen van de meanders in de gekanaliseerde beekdalen De Lende en De Tsjonger, twee belangrijke verbindingen in de Zuidoosthoek. ,,Beekdalen - we hebben er drie in Friesland en die liggen in de Zuidoosthoek - geven sjeu aan het landschap’’, zegt Fokko Bosker van de stichting beekdallandschap Koningsdiep/De Nije Boarn.

Het Koningsdiep - ook bekend als Boarn of Alddjip is nog ongeschonden en als beide andere waterbeddingen in oude staat terug worden gebracht, is dat volgens Bosker niet alleen goed nieuws voor het landschap, maar ook voor de economie. ,,De toeristische sector profileert zich als ‘het andere Friesland’ en heeft met dit beekdallandschap iets unieks in handen.’’

Er wordt in de Regiodeal een beroep gedaan op de mentaliteit in de streek, gevormd door de armoede die aan het eind van de negentiende eeuw ontstond nadat de turfwinning tot stilstand kwam en de opkomst van het socialisme. In ‘Het Wilde Oosten’ zoals Looper het gebied in zijn essay noemt, redde men zichzelf. Van Selm: ,,Die strijdvaardigheid - of, zo je wilt, koppigheid - is het kapitaal van de regio: samen de schouders eronder. Duurt het te lang, dan doen we het zelf wel. Mensen hebben hier een feilloze antenne voor het algemeen belang. Daarom is het verenigingsleven hier zo rijk. En houden dorpen zelf voorzieningen in de lucht.’’

Neem Nij Beets, waar de supermarkt in 2014 na een faillissement de deuren sloot en ruim een jaar later weer open ging met financiële steun van het dorp. Bewoners brachten 50.000 euro op het kleed. ,,Kinst ek sizze: ‘jammer dan’, mar dat is hjir net de mentaliteit’’, zegt Ittsje Wolthers van museum It Damshûs. Op dezelfde manier hebben de dorpelingen eind jaren negentig het vervallen zwembad ‘gered’. ,,Mei in pûdsje lytsjild en in bounty hawwe wy eltse sneon heal Fryslân ôfrûn mei lotsjes en sa 350.000 gûne ynsammele. ‘’

Prikjes

Initiatieven uit dorpen waarbij ontmoeting centraal staat kunnen straks aanspraak maken op een bijdrage uit de pot, die volgens Van Selm ,,accupunctuurgewijs’’ verdeeld gaat worden. ,,Overal kleine prikjes. Hier een beetje geld, daar een beetje.’’ Ze benadrukt dat nog lang niet alles beklonken is. Zo is er voor het project ‘Geweldig Gorredijk’ vanuit het rijk 1,2 miljoen euro beschikbaar gesteld. Waar dat precies aan uitgegeven wordt, is mede aan het dorp. ,,Wil de regiodeal slagen dan moet het vanuit de mensen komen.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct