Het gaat niet goed met de fijnsparren in het Drents-Friese Wold, ziet boswachter Lysander van Oossanen.

Droogte helpt bos om zeep: vraatzuchtig kevertje zet genadeloos zijn kaken in boombast

Het gaat niet goed met de fijnsparren in het Drents-Friese Wold, ziet boswachter Lysander van Oossanen. FOTO RENS HOOYENGA

De derde droge zomer op rij trekt zijn sporen in het bos. Fijnsparren leggen massaal het loodje, oude beuken bungelen en het bladerdak is hier en daar gevaarlijk lek. Desastreus? Nóg niet, zeggen Friese boswachters, maar in Duitsland is een kaalslag gaande.

Het is een troosteloos gezicht. Ze staan er als geknakte luciferstokjes bij. Lappen fijnsparbos in het Drents-Friese Wold bij Appelscha worden opgevreten waar je bij staat. Het is werk van de vraatzuchtige letterzetter, een minuscuul kevertje dat genadeloos zijn kaken in de bast zet.

,,Ze helpen het hele bos om zeep”, verzucht boswachter Lysander van Oossanen. Het eetgrage insect slaat toe door de extreme droogte. De sparren hebben een tekort aan water en maken daardoor minder hars aan; hun afweerscherm tegen insecten, schimmels en ziekten. De letterzetter en de lariksbastkever grijpen nu hun kans en houden huis in de verzwakte en vatbare naaldbomen.

De tekst gaat door onder de foto’s.

loading

loading

Tientallen hectares sparren leggen het loodje in het bosgebied op de grens van Friesland en Drenthe. Het probleem is in 2018 begonnen, het eerste extreem droge jaar. Eerst wordt fijnspar bruin, daarna laat de bast los en knakt de boom. De kevertjes – zo’n 4 millimeter groot – knagen de laag onder de schors los waardoor die als een los omhulsel om de stam hangt. De boom is dan ten dode opgeschreven.

,,Na de droge zomer van vorig jaar en nu weer een voorjaar met te weinig regen gaat het hard”, concludeert de boswachter. ,,Hele oppervlaktes zie je ineen storten.” En de milde winters zorgen er ook nog eens voor dat de kevers zich ongestoord en in rap tempo voortplanten. ,,Normaal zou je één of twee generaties in een seizoen hebben, nu zie je vier of vijf. Door het zachte winterweer komen eitjes eerder uit”, zegt Van Oossanen.

‘De natuur moet het zelf oplossen’

De specht viert feest in het bos vol dode bomen en bomvol kevers. ,,Die vindt het geweldig.” Maar de plaag is zo groot dat de natuurlijke vijand alleen geen oplossing biedt. Van Oossanen kan niks anders dan het met lede ogen aanzien. ,,De natuur moet het zelf oplossen. Alleen water zorgt dat de afweer wordt hersteld. Het regent nu, dat is mooi, maar het zakt nog niet diep de bodem in. Als je hier een spa in de grond zet, is het nog steeds stof.”

De tekst gaat door onder de foto.

loading

Schattingen zijn dat een groot deel van de 12.500 hectare fijnspar in Nederland is aangetast. In gemengde bossen zoals het Drents-Friese Wold, levert dat geen desastreuze kaalslag op. ,,We zijn hier al lang bezig met het omvormen naar natuurlijk bos, doormengen met loofhout. Dat je niet één boomsoort hebt in één leeftijd. Want dat is een risico.”

I n Duitsland zijn om die reden de gevolgen van de droogte en de oprukkende kever wel ernstig, weet Van Oossanen. ,,Neem het Zwarte Woud en het Harz-gebergte. Honderden hectares naaldbos aan elkaar. Dat is een en al dood hout. Daar zijn ze in één keer op grote schaal terug naar standje nul.”

Eik staat er beter bij

Ronald Sinke, bosadviseur van Staatsbosbeheer in Noord Nederland, ziet ook de trieste toestand van de fijnspar. Zo erg als in Duitsland zal het hier niet worden, zegt hij. ,,Daar is het boomsoort nummer 1 die dreigt om te vallen. In Nederland staat de fijnspar qua voorkomen op 9 of 10.”

Nederlands meest voorkomende boom, de eik, staat er in bossen daarentegen verrassend goed bij, vindt Sinke. ,,Je ziet wel invloed van de droogte, maar ze zijn dit voorjaar niet helemaal kaalgevreten door rupsen. Dat was vorig jaar wel anders.” Bij bomen langs wegen is het hier en daar een ander verhaal. ,,Die hebben volop in de zon en de hitte gestaan de afgelopen hete zomers.”

Gauke Dam van de Iepenwacht Fryslân ziet hetzelfde. ,,Ikebeammen stean der better by as ferline jier, mar dat kin ek komme trochdat der dit jier minder rûpen yn sitte fan de grutte winterflinter.”

‘Dit moet niet lang meer duren’

De meeste droogtelijders staan op de hoge zandgronden en kampen met de lage grondwaterstand. Boswachter Henk-Jan van der Veen zit in Gaasterland op zo’n plek. Als hij aan de Wyldemerkwei omhoog kijkt, houdt hij stiekem wel zijn hart vast. Daar aan het lommerrijke weggetje in Oudemirdum kijkt hij dwars door het bladerdak heen van een groepje beuken. ,,Ja, die hebben het wel echt te kwaad nu”, concludeert de Staatsbosbeheerman. ,,Dit moet niet lang meer duren.”

De tekst gaat door onder de foto.

loading

D e derde warme en droge zomer op rij vraagt zijn tol. Het is een domino-effect, legt Van der Veen uit hoe het tekort aan water vat krijgt op loofbomen. ,,Eén jaar droog kan, dan komen ze iets minder in het blad, maar daarvan kunnen ze met een natte winter weer prima herstellen.” Maar met drie droge zomers achter elkaar, zoals nu het geval is, krijgen ze soms een fatale tik.

Maar ze zijn taai. ,,Bomen gaan nooit in een keer dood. Die volgen een strategie en zitten vol slimmigheidjes. Eerst wordt de kroon wat diffuser. Dan gaan ze een stap verder en stoten eens een tak af. En als dat niet helpt dan gaan ze in het uiterste geval dood.”

Hoopvol naar de lucht kijken

Het beeld in Gaasterland is wisselend. ,,Vorig jaar keek je zo door het bladerdak heen alsof het herfst was. Dat gelige blad van toen zie ik nu gelukkig nog niet. Maar sommige bomen hebben het echt moeilijk, het is de vraag of ze het redden.” Een aantal stokoude beuken van zo’n 150 jaar in het bos Elfbergen hebben nog last van de naweeën van vorig jaar en moeten nu opnieuw hun uiterste krachten gebruiken om water te vinden. ,,Voor hen is het erop of eronder.”

Enkele oudjes worstelen, maar voor jonge aanplant is een periode zonder regen ook dramatisch. ,,Sommige jonge aangeplante bomen gaan het jaar bladloos door. Die zijn niet dood, al lijkt dat wel zo. Het is een overlevingstrucje.”

Ingrijpen doet Staatsbosbeheer niet. ,,Het is natuur. Dan hoort het erbij dat iets doodgaat. We kunnen moeilijk beginnen met water geven. Zoveel is niet eens beschikbaar.” Wel praat de natuurbeheerder met overheden en het waterschap hoe in de toekomst moet worden ingespeeld op de effecten van klimaatverandering en de extreme weersuitvloeisels die daarbij horen. Drie droge zomers is uniek, maar mogelijk ook de nieuwe realiteit. Daarop wil Staatsbosbeheer inspelen. Dat is langetermijnwerk. Op korte termijn kan Van der Veen alleen maar hoopvol naar de lucht kijken. ,,Alle zegen komt van boven.”

loading

loading

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct