Reitze Jonkman bladert door het Uitgavenboek, op de brug over de vaart in Appelscha.

Drachtster cijferspecialist Reitze Jonkman zag in droge gegevens onverteld verhaal over de veenderij van Appelscha

Reitze Jonkman bladert door het Uitgavenboek, op de brug over de vaart in Appelscha. FOTO RENS HOOYENGA

Zonder dat hij er erg in had, ging er in de kast van Reitze Jonkman een kostbaar boek schuil, vol onbekende cijfers over de veenderij van Appelscha in de negentiende eeuw. De Drachtster cijferspecialist schreef er een boek over.

Jaren. Járen stonden ze thuis in de kast van Reitze Jonkman (70), als curiosa. Hun hoge, beduimelde, maar toch chic ogende ruggen maakte ze tot fraaie decorstukken.

Jonkman en zijn vrouw Pytsje, woonachtig in Drachten, kregen de twee oude boekwerken decennia geleden opgestuurd, in een doos, van verre familie. Ze deden destijds veel stamboomonderzoek naar Pytsjes voorvaderen en kregen wel vaker historische documenten toegespeeld.

Pytsje is een Van der Sluis, een verre verwant van de verveners die in de negentiende eeuw een belangrijke rol speelden bij de turfproductie in Zuidoost-Friesland.

De twee boekwerken bleken zogeheten Uitgavenboeken van twee van die verveningen. Eentje heeft betrekking op een kort project in Haulerwijk, het andere is veel uitgebreider: het beschrijft de uitgaven die veenbazen - met Alle Wytzes van der Sluis als meest prominente - maakten bij de veenderij van Appelscha, tussen 1866 en 1895.

Tot in detail vermeldt dit geschrift hoeveel werk individuele turfgravers wekelijks verzetten en tegen welk loon. Hetzelfde geldt voor hun vrouwen en kinderen, die vaak werden ingezet voor het stapelen en omkeren van de turven.

Monnikenwerk

Jonkman en Van der Sluis bewaarden de werken met zorg, maar beschouwden die vooral als familierekwisiet. De inhoud – in de kern toch eindeloze, in priegelig handschrift aangemaakte lijsten van namen en cijfers - namen ze voor lief.

Tot Jonkman kennis nam van het werk van de Drentse historicus Michiel Gerding, over de turfproductie in het Noorden.

Gerding zocht bijvoorbeeld antwoord op de vraag wat verveners voor een perceel veen neertelden, welke investeringen nodig waren om dat te gelde te maken en wat die inspanningen opleverden. Maar de geschiedkundige liep daarbij tegen een leemte in het bronnenmateriaal aan.

Jonkman: ,,Doe tocht ik oan dy boeken yn ús kast.’’

loading  

Het droge cijfermateriaal bleek plots van grote historische waarde. Uit de getallenreeksen sprak een nog onverteld verhaal. De oude administratie bevatte een nog braakliggende reep geschiedenis.

Jonkman hoefde het alleen nog maar te ontginnen.

Nou ja, ‘alleen nog maar’; het in kaart brengen van alle gegevens en het interpreteren ervan bleek monnikenwerk, zelfs voor Jonkman, gepensioneerd wiskundeleraar en cijferfanaticus.

,,Ik bin mar gewoan begûn mei in Excel-bestandsje’’, zegt Jonkman. Minutieus voerde hij de gegevens over de inkomens en geleverde inspanningen in. Per arbeider. Per week. ,,Sa kinst ek sjen welke ûntwikkelings der wiene.’’

Misstanden

Het bleek het begin van een boek, Eene quaestie van vraag en aanbod , dat kort geleden bij uitgeverij Bornmeer verscheen.

Daarin plaatst de Drachtster zijn onderzoek naar de cijfers uit de Uitgaafboeken van Alle Wytzes van der Sluis in het licht van de bredere discussie die geschiedkundigen al langer over de verveningstijd voeren.

Want was dat inderdaad de tijd van diepe, uitzichtloze armoede, waarin mensen zich te pletter werkten voor een grijpstuiver en onder erbarmelijke omstandigheden leefden? Of markeerde het een periode waarin veenarbeiders, weliswaar onder zware omstandigheden, een bestaan konden opbouwen – een bestaan dat in ieder geval niet negatief afstak bij andere economische sectoren in die tijd?

En wat was de verhouding tussen de veenbaas en de mensen die voor hem werkten? Was hij een uitbuiter met guldentekens in de ogen? Of was hij een weldoener, die sloebers werk en kansen bood en een arme streek economisch van waarde maakte?

Het antwoord dat Jonkman in Eene quaestie uit de cijfers destilleert is genuanceerd. ,,Yn de goeie tiid hiene de ‘Slúskes’ yn dizze feanterij ûngefear hûndert minsken oan it wurk – gravers, kruiers en harren frouju en bern. Minsken dy’t oars gjin wurk hân hiene.’’

Maar werden ze ziek, dan was er amper een vangnet. ,,Dan hiene se pech.’’ Kommer lag altijd op de loer. ,,Misstannen genôch.’’

Veenbazen

Toch signaleert Jonkman dat de Appelschaster veenbazen – anders dan de oude adellijke elite - de streek trouw bleven, investeerden in wegenbouw, in een betere bodem en in werkgelegenheid. Niet alleen uit winstbejag, maar ook voor het algemeen belang.

Jonkman becijferde dat Alle Wytzes van der Sluis jaarlijks zo’n 17.000 gulden uitgaf. Het grootste deel daarvan, zo’n 11.000 gulden, ging als salaris naar de arbeiders. Voor ongeveer 5000 gulden kocht hij nieuwe percelen veen aan en de rest ging op aan bijvoorbeeld materialen.

Het Uitgavenboek over de grote veenderij van Appelscha sluit in 1895, toen de veenopbrengst rond Appelscha sterk was teruggelopen. Nieuwe generaties Van der Sluizen zochten hun heil in Drenthe – veel arbeiders waren hun al voorgegaan.

loading  

Ze lieten daarmee een gebied achter dat door de turfeconomie een totaal andere aanblik had gekregen, vol wijken en vaarten en ontdaan van een soms metersdikke veenlaag.

Een monsterklus.

Wiskundige Jonkman berekende de hoeveelheid turven die al die decennia uit het gebied rond Appelscha en Fochteloo uit de grond werd gestoken, gekruid, gekeerd en verscheept: zo’n vier miljard stuks.

Om de omvang van al dat wroeten te illustreren: daarmee hadden de veenwerkers volgens Jonkmans cijferwerk 24 keer het Empire State Building in New York met turven kunnen vullen.

Titel Eene quaestie van vraag en aanbod. Veenbaas Alle Wytzes en zijn arbeiders in Appelscha . Auteur Reitze Jonkman , uitgeverij Bornmeer , p rijs 19,50 euro (140 pagina’s) .

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct