De Goddelijke Zaligmaker wordt meegetroond in de processie van het Vlaamse Hakendover. FOTO JORIS DEWOLFS

Rolling Stones hadden ook 'sympathy' voor Gerlachus

De Goddelijke Zaligmaker wordt meegetroond in de processie van het Vlaamse Hakendover. FOTO JORIS DEWOLFS

Wie in coronatijd vakantie dichtbij huis wil, kan het bezoeken van veilige heilige plaatsen kiezen boven massatoerisme. Voor reli/cultuurtoeristen schreef Paul Spapens een reisgids vol feiten en anekdotes over twaalf zalige plekken, waaronder Dokkum.

Een jaar na zijn boek over twaalf Mariapelgrimsoorden komt Paul Spapens (1949) met de gids Heilige plaatsen, zalige plekken . Nu bezocht de oud-journalist van het Brabants Dagblad een dozijn oorden in Nederland en Vlaanderen, waar heiligen als Godelieve, Bonifatius, ’t Heilig Paterke, Adelbertus en de Martelaren van Gorcum centraal staan. Op zijn visitekaartje staat aan de ene kant schrijver en op de andere cultuuractivist. Voor zijn tientallen boeken op het snijvlak van religie en cultuur kreeg hij diverse prijzen, waaronder de door prinses Beatrix in 2017 opgespelde Zilveren Anjer.

Egmond is de voor het Noorden dichtstbij zijnde ‘zalige plek’ buiten de eigen provincies. Van daaruit zou heel goed het bekeringswerk van Willibrordus, de apostel van de Lage Landen en Friesland begonnen kunnen zijn. In Heiloo, 4 kilometer van Egmond, is nog een Willibrordusput.

Aan Adelbertus – een van de elf metgezellen van Willibrordus, die los van de leider evangeliseerde – herinnert de Adelbertusakker in Egmond-Binnen. Spapens ervoer daar ,,de sensatie van een historische plek’’. In de laatste week van de bouwvak is er altijd een akkerviering in het kader van het dorpsfeest.

De Angelsaksische monnik liet hier een heilig heidens woud omhakken om er een kapelletje te bouwen. Dat eerste houten kerkje zou heel goed uitgebrand kunnen zijn door de Friese heidense koning Radboud, die wraak nam op de oprukkende christelijke Franken.

loading  

Vanaf de akker met groot kruisbeeld en centraal een waterput zie je in de verte een torentje van de tussen 1933 en 1935 gebouwde Adelbertabdij. Bekend van de abdijbieren Sancti Alberti, gebrouwen met granen van biologische teelt en met altijd wat water uit de Adelbertusput.

De bij zijn leven – vanwege aan hem toegeschreven wonderen – al vereerde Adelbertus werd begraven op de akker. Graaf Dirk I van Holland liet zijn gebeente in 922 opgraven en overbrengen naar een kloostertje, waaruit later de Egmondse abdij groeide. Het lege graf vulde zich met water: de bron was een feit.

In een museumruimte voor de kerk is veel te vinden over de historie van Adelbertus en de abdij. Ook is er een tombe te zien van Floris I, een Friese graaf die halverwege de elfde eeuw de baas was over wat later het graafschap Holland zou worden.

Drummer Charlie Watts en gitarist Ron Wood van de Rolling Stones (ja, die van Sympathy for the devil ) zorgden ervoor dat de heilige Gerlachus een gezicht kreeg in het Limburgse Houthem, even buiten Maastricht. De twee kunstliefhebbers namen de sluis die het chique hotel Château St. Gerlach in het dorp scheidt van het museale heiligdom van kluizenaar Gerlachus. Zij raakten zo onder de indruk dat ze een grote bijdrage deden aan de financiering van een dure reconstructie van het hoofd van de heilige van het Geuldal. De Stones waren in Limburg als hoofdact van Pinkpop 2014 in Landgraaf.

loading

De adellijke Gerlachus leidde als ridder eerst een lichtzinnig leven vol geweld. Toen zijn vrouw bij een ongeval overleed, ging hij op bedevaart naar Rome en Jeruzalem, waar hij zeven jaar varkens hoedde. Terug in Limburg leefde hij als kluizenaar in een holle eik in Houthem.

Na het bezoek aan het heiligdom naast het hotel met het gereconstrueerde hoofd, de barokke kerk, Gerlachus’ geleegde graf met mee te nemen gewijd zand en de balie met Gerlachusbier is er buiten nog een verrassing. Sinds de kerkrestauratie in 2011 ligt er voor de ingang van het heiligdom een tweekleurig granieten labyrint, een verkleinde kopie van dat van de kathedraal in het Franse Amiens. Je moet je in bochten wringen om het eindpunt – symbool voor het hemelse Jeruzalem – na geconcentreerd lopen te halen.

Het Vlaamse Hakendover, halverwege tussen Maastricht en Brussel, heeft een spectaculaire traditie, gebaseerd op het beeld van de Goddelijke Zaligmaker met de priemende ogen. Die volgen je, waar je ook staat. In het dorp is een vermoedelijk voorchristelijke traditie religieus gemaakt. Op paasmaandag rennen ruiters met paarden over graan dat net een centimeter of 10 boven de vruchtbare lössgrond uitsteekt. Het wonderbaarlijke is dat het vertrapte graan opkomt en misschien nog harder groeit dan de rest.

De kerk is een museum gelijk met veel bijzondere kunst. Het beeld met de ogen wordt in de paardenprocessie meegetroond. Toen het een keer niet meegenomen werd vanwege slecht weer zat er de dag erna modder aan de mantel. Onze Lieve Heer had zelf de route gelopen.

Heilige plaatsen, zalige plekken, pelgrimsoorden in Nederland en Vlaanderen , auteur: Paul Spapens, uitgever: Berne Media, 16,90 euro .

Stroom genezingzoekers naar Bonifatiusbron

Het Bonifatiuspark in Dokkum met de kapel en de fontein ‘haalde’ – vooral door het wonderverhaal rond de bron – als enige plek in het Noorden het reisboek van Paul Spapens. ‘Bonifatius bij Dokkum vermoord’ stond er altijd bij de schoolplaat en de onderwijzer vertelde erbij dat dat gebeurde omdat de missionaris in 754 een heilige heidense eik omhakte. Op de afbeelding heft een besnorde Fries zijn strijdbijl tegen de met een Bijbel boven zijn hoofd slagen afwerende Bonifatius.

Niet waar, laat Spapens zich vertellen door Lammert de Hoop, historicus en voorlichter van het rooms-katholieke bisdom Groningen-Leeuwaarden. ,,Zijn dood was vermoedelijk het gevolg van een ordinaire roofoverval.’’ Het boek waarmee hij zich beschermde was een Bijbel, maar mogelijk het middeleeuwse theologische traktaat Ragyndrudis Codex. Een door zwaardslagen beschadigde kaft ervan wordt bewaard in het Duitse Fulda, waar Bonifatius begraven is.

De huidige Bonifatiusbron is niet de oorspronkelijke, want die bevond zich op de terp in het stadshart. Het is wel een van de oorspronkelijke, meer dan duizend jaar oude zoetwaterbronnen. De stad, ooit gelegen aan de zoute zee, handelde vroeger in het schaarse zoete water uit die wellen.

loading

In 1990 bezocht een Sneker echtpaar het Dokkumer heiligdom. Zij dompelden een dochter met hardnekkige kinkhoest onder in het bronwater. De volgende dag was het meisje genezen. Een stroom genezingzoekers kwam op gang.

De Bonifatiuskapel, in 1934 ingewijd met als grote animator Titus Brandsma, is opgetrokken uit gele Friese kloostermoppen. Zij herinnert daarmee aan de zestig Friese abdijen, die allemaal na de Reformatie zijn vernietigd.

Paul Spapens, schrijver van Heilige plaatsen, zalige plekken, vertelt desgevraagd dat hij zijn twaalf keuzes heeft gebaseerd op de beleving en betekenis in de huidige seculiere samenleving en op anekdotes. ,,Dokkum heeft behalve het verhaal van de grote Bonifatius ook Titus Brandsma en de bron. En het is een mooi, oud stadje met in de buurt ook de zee.’’

Het meest geniet Spapens van het opdissen van een verhaal als dat uit Megen over ’t Heilig Bruurke, een Brabantse held uit het eigenzinnige volksgeloof. Roomse vrijheid versus Romeinse regels. Niet heilig, laat staan zalig, maar Everardus Witte (1868-1950) dankt zijn intieme bijnaam aan zijn sobere kloosterleven, dat hij met de armen deelde.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct