Gelovig of niet, bij kerst hoort een kerststal vinden Roel den Dulk en Fred van der Zwet uit Ferwert. Ze hebben er honderden verzameld, van karton. Een deel van die papieren verzameling is uitgestald in Museum Dokkum. ,,Hetzelfde verhaal, in heel veel variaties.”

De mooiste en meest bijzondere kerststallen zijn te bewonderen in Italië en Spanje. Daar gaan Roel den Dulk en Fred van der Zwet uit Ferwert dan ook graag heen. ,,In Napels bijvoorbeeld, heb je een straatje waar wel zeventig bedrijfjes en winkels gevestigd zijn die het hele jaar alleen maar bezig zijn met het maken van figuren voor kerststallen.” Of neem Spanje. Daar zijn kerstmarkten nog leuk, waar je bij tenminste 80 procent van de kraampje leuke kerststalbeeldjes kunt kopen. ,,Heel wat anders dan in Duitsland waar je bij zo’n beetje iedere kraam glühwein en bratwurst kunst kopen.”

Maar in Tsjechië kunnen ze er ook wat van. In bijna elk dorp of stad worden kunstenaars ingeschakeld om een bouwplaat van een kerststal met gebouwen uit dat dorp of die stad ontwerpen, zegt Den Dulk. ,,Dat is daar traditie geworden. En de bezoekers aan de stal op die bouwplaat zijn dan de notabelen uit het dorp. En van degene die zich niet zo netjes heeft gedragen, maken ze dan een Judas ofzo.”

Bouwplaten

De kerststal is van oorsprong een rooms- katholieke traditie. In 1223 werd door Franciscus van Assisi de eerste stal ingericht in een bos bij het Italiaanse plaatsje Greccio. Mensen verbeelden Jozef en Maria en er stonden een os en een ezel in de stal. Meer niet, en de monnik verkondigde onderwijl het kerstevangelie aan het toegestroomde volk. Zo kon iedereen, inclusief de ongeletterden, het kerstverhaal begrijpen. De traditie van de stal was geboren. Er kwamen miniatuurstallen die uit hout waren gesneden of gemaakt waren van was of aardewerk. Die konden de mensen in huis neerzetten. In 1825 verschenen voor het eerst in Duitsland bouwplaten van kerststallen. ,,Niet iedereen kon zich een dure stal permitteren. Maar papier is goedkoop en voor iedereen betaalbaar.”

Den Dulk en Van der Zwet hebben door de jaren heen zo’n achthonderd stallen van karton verzameld – met een waarde van 10.000 euro. ,,Daar hebben we gelukkig thuis wel voldoende ruimte voor.” De verzameling van karton is een soort van bijvangst geworden. Jarenlang verzamelden ze beeldjes die ze aanvankelijk thuis en later in musea uitstalden in een diorama. ,,En toen ontdekten we ook de kerststallen op papier. Gewoon grappig, die bouwplaten van karton.”

loading   loading loading

De grootste kerststal van Europa is inmiddels overgenomen door Museumpark Orientalis bij Nijmegen. Gelukkig dat het daar een plek heeft gekregen zegt Den Dulk. ,,Het diorama bestond uit 36 kuub aan materiaal en jaarlijks het diorama inrichten met 1800 figuren in een miniatuurwereld van 110 vierkante meter werd ons te zwaar. Aanvankelijk begonnen we klein en kwamen mensen rond de kerst in ons huis kijken naar de kerststal.”

In de loop der tijd breidde het diorama alsmaar uit en namen de aantallen bezoekers toe. ,,We zijn het toen in musea gaan opbouwen en twee jaar geleden kwamen er 36.000 bezoekers bij de expositie in Orientalis kijken.’’

Miskoop

Met het verzamelen van figuren voor het diorama zijn ze inmiddels gestopt. Wel kopen ze nog regelmatig voor zichzelf een bijzondere groep. ,,En laatst zag ik op een site zo’n schattig stalletje, dat moest ik hebben.” Naderhand bleek het een miskoop. ,,Ten eerste, ik kreeg het verkeerde doosje met figuren en ze blijken van plastic te zijn. In China vervaardigd. Daar moet je niets kopen, Chinezen maken rotzooi”, waarschuwt Den Dulk toch maar even.

In Museum Dokkum zijn tweehonderd kerststallen van karton te bezichtigen – de expositie heet heel toepasselijk Kerst in karton . ,,Het is hetzelfde verhaal, in heel veel variaties. We hebben de mooiste uitgezocht.” Er is geen stal gelijk. Iedere ontwerper heeft er een eigen interpretatie aan gegeven. Er zijn ossen en ezels, maar ook stallen met olifanten en kamelen en heel veel schapen en ganzen. Er zijn donkere wijzen uit het Oosten, maar ook figuren in lederhosen en op ski’s, rondborstige vrouwen en stallen waarop reclame voor producten worden gemaakt.

loading   loading loading

De kleinste afbeelding van een kerststal staat op een lucifersdoosje. De langste stal bestaat uit dertien scènes, ontworpen door de Duitser Paul Ernst Rattlemüller in 2001, en verbeeldt het hele kerstverhaal. De eerste scène is de aankondiging door aartsengel Gabriël aan de maagd Maria dat ze zwanger zal worden van de zoon van God. De laatste verbeelden de voor Herodes op de vlucht geslagen Jozef en Maria met hun kind Jezus naar de woestijn, omdat de stadhouder driegt de ‘Nieuwe koning’ te doden.

Educatief uitje

Het voor de verzamelaars meest bijzondere exemplaar is een cd-hoesje met een door kunstenaar Herman van Elteren (1928) uit Monnickendam gemaakt uitvouwbaar kerststalletje. ,,Dat is het originele ontwerp en heeft hij ons geschonken.” En ook bijzonder: ,,Een bouwplaat van de Tsjechische spoorwegen. Jozef is de machinist en Maria heeft Jezus op schoot die met een treintje speelt.”

De expositie valt in de smaak bij vooral ook leerlingen van basisscholen, zegt Jacob Bosma van Museum Dokkum. Er hebben er dertig uit de regio gereageerd op een uitnodiging om te komen, terwijl er plek is voor zestien. ,,Het is voor ons een heel educatief uitje”, zegt leerkracht Marleen Stelma van fusieschool De Romte uit Tytsjerk, die vrijdag groep 3 begeleidde tijdens een bezoek aan het museum. De school is drie jaar geleden ontstaan uit een fusie tussen de openbare en christelijke basisschool in het dorp. ,,Iedereen weet wel wat een kerststal is en dat het bij kerst hoort. Deze expositie is voor alle leerlingen leuk om naartoe te gaan, ook al kennen ze het kerstverhaal niet.”

loading loading loading

Of kerststallen heel heilig zijn afgebeeld of uit kitschfiguurtjes bestaan, ze zijn er voor iedereen, vindt Den Dulk. ,,Het doet er niet toe of je al dan niet religieus bent. Een kerststal staat ook symbool voor nieuw leven.”

Het museum denkt nu al na over wat volgend jaar rond kerst te exposeren. Den Dulk en Van der Zwet zijn gevraagd daarin te adviseren. ,,En dat doen we graag.”

loading loading

Je kunt deze onderwerpen volgen
Noardeast-Fryslân
Fotoserie
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct