Dr. Hans Mol van de Fryske Akademy bij de Hervormde Kerk van Gerkesklooster wat vroeger een klooster was.

Brouwerij of abtshuis?

Dr. Hans Mol van de Fryske Akademy bij de Hervormde Kerk van Gerkesklooster wat vroeger een klooster was. FOTO JILMER POSTMA

Omstreeks 1500 waren er in het huidige Fryslân zo’n vijftig kloosters. Tegenwoordig zijn ze er nauwelijks meer. Overgeleverde teksten, objecten of sporen in het landschap kunnen nog wel heel wat vertellen. Vandaag: Jeruzalem in Gerkesklooster.

Het klooster Jeruzalem staat voor velen beter bekend als Gerkesklooster. Het convent heeft deze meer gangbare naam te danken aan een zekere – hoe kan het ook anders – Gerke. Hij was een vermogend en kinderloos man die zijn kapitaal aan een goede plek in het hiernamaals wilde besteden. In 1241 zag daarom een toen nog naamloos klooster het levenslicht.

Prof. dr. Hans Mol loopt richting het enige overblijfsel van het klooster dat tegelijkertijd het enige overgebleven kloostergebouw in Fryslân is. ,,Ik fyn it noch altyd tige spitich dat der suver neat mear oer is fan alle kleasters dy’t we yn Fryslân hân hawwe”, zegt Mol als hij door de deur stapt. ,,Mar dochs moai dat dit der noch stiet.”

In de tegenwoordige kerk worden nu de erediensten van de Hervormde Gemeente Gerkesklooster-Stroobos gehouden. Dat het gebouw het enige overblijfsel is van het op een na rijkste klooster van Fryslân is moeilijk voor te stellen.

Kroniek

De stichting van het klooster heeft, volgens een levendig verslag uit een dertiende-eeuwse kroniek, aardig wat voeten in de aarde gehad. ,,It kleaster moast fansels ta in oarder hearre en dêrom frege Gerke earst in offerte oan by de Augustiner koarhearen fan Ludingakerke by Midlum”, legt Mol uit. ,,De abt fan dat kleaster hie lykwols leaver dat de stifting fan Gerke in úthof fan syn eigen kleaster wurde soe. Dêrom reagearre hy wat ôfwachtsjend. Letter luts er him hielendal werom.”

Gerke richtte zijn pijlen vervolgens op de goed bekend staande Premonstratenzers van Mariëngaarde bij Hallum. Die hadden wel interesse en stuurden een prior met enkele broeders om Gerke en de zijn volgelingen het gemeenschappelijk leven van bidden en werken bij te brengen. Er kwam echter onenigheid, omdat de hoge geestelijke Wibrandus Cammingha, neef van de abt van Klaarkamp bij Rinsumageest, zelf abt wilde worden. Hij wist Gerke te bewegen een keuze voor de nog strengere Cisterciënzers te maken. Na een ingewikkeld conflict kreeg de Cisterciënzer orde, waaronder ook Klaarkamp viel, uiteindelijk zeggenschap over het convent.

,,De Premonstratenzer kleasterlju dy’t doe al yn it kompleks fan Gerke wennen, moasten dus fuort en gongen úteinlik yn nije Buwekleaster yn Droegeham wenjen”, zegt Mol. ,,Sy krigen de helte fan de ynboedel mei, yn de foarm fan twa pleatsen, krekt oan de súdkant fan Gerkeskleaster.” ,,It Cistersiïnzer konvint fan Gerke waard doopt mei de namme Jeruzalem en koe hiel wat grûn ta it noarden fan it kleaster yn besit krije.”

Vruchtbare grond

Door het geluk van de ligging kon voortdurend opslibbend land aan weerszijden van de Lauwers worden ingepolderd, waardoor het klooster omstreeks 1580 over niet minder dan 2700 hectare vruchtbare kleigrond beschikte. Een deel daarvan werd geëxploiteerd in grote eigen boerderijen of uithoven in bijvoorbeeld Burum, Visvliet, Lutjegast en Surhuizum.

loading

,,De Cistersiïnzer oarder wie de meast sobere en stringe oarder dy’t der yn die tiid wie”, zegt Mol terwijl we in de kerk rondwandelen. ,,Sy wiene derfan oertsjûge dat sy de skepping op de wrâld opnij meitsje moasten; dus eins in paradys kreëarje fanút it neat. Yn de heechtiidsdagen fan it kleaster wennen der sa’n tritich à fjirtich koarmonniken en wol twa kear safolle likebroers of wurkmuontsen. Likebroers wiene ferantwurdlik foar it húshâlden fan it kleaster en de pleatsen dy’t fan it kleaster wiene.”

Naast de kerkruimte is er in het oude kloostergebouw ook nog een kamer, die tegenwoordig voor bijvoorbeeld vergaderingen wordt gebruikt. Aan de muur hangt een tekening uit 1722 van het gebouw zoals het er op het einde van de kloostertijd ongeveer uit heeft gezien. We zien dat het pand mooie gotische ramen heeft, uit twee verdiepingen bestaat en dat er nog geen kerktoren opzit. In het bijschrift staat: ‘brouwhuis verbouwd tot kerk’.

Bier brouwen

,,Der is in dúdlike tekst út 1629 dy’t seit dat dit in brouwhûs west hat. Mar dêr bin ik noch net sa wis fan”, zegt Mol. ,,Op de tekening sjocht it hûs der aardich steatlik út, dus ik kin my dus net goed foarstelle dat it as brouwerij brûkt is. Dêrneist stiet it pand binnen it sakrale gedielte fan it kleasterterrein. Bier brouwe soe men earder op it kleasterlik bedriuweterrein ferwachtsje, fier by it hillige gedielte wei. Dêrneist hast net hiel folle romte nedich om te brouwen, dus de kâns dat it hiele gebouw dêrfoar brûkt waard, liket my net hiel grut.”

Volgens Mol kan het ook een abtshuis zijn geweest. Rond 1300 kregen in veel kloosters de hoge oversten meer recht op privacy. ,,In representatyf hûs dêr’t de abt wichtige gasten yn ûntfange koe is dêr in foarbyld fan”, aldus Mol.

Niet geheel ondenkbaar dus, zeker niet gezien er bij andere kloosters in Nederland ook wel abtshuizen zijn geweest. Bijvoorbeeld in de Cisterciënzer abdij van Aduard in Groningen, waar het in de buurt van het poortgebouw stond, dichtbij de ingang. De ligging van dat abtshuis, komt ongeveer overeen met de ligging van het kloostergebouw in Gerkesklooster, dat ook in de richting van het vroegere poortgebouw staat.

,,Dat it in abtshûs west hat en net in brouwerij is no noch in hypoteze, mar it is wol yts wat wy (Fryske Akademy, red.) noch ûndersykje wolle. It is ien fan de weinige oerbliuwsels fan it kleasterferline en dêrom ús oandacht wol wurdich.”

Dit is het derde en laatste deel van de serie kloostergrond waarin kloostersporen worden onderzocht met behulp van prof. dr. Hans Mol van de Fryske Akademy. Mol doet onder meer onderzoek naar kloostergeschiedenis.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct