Henk Nieuwenhuis is nog altijd omgeven door sterrenkunde. Deze wereldbol en telescoop maakte hij zelf.

Twee eeuwen terug beleefde Hijum een zonsverduistering: 'Vogels staakten hun gezang'

Henk Nieuwenhuis is nog altijd omgeven door sterrenkunde. Deze wereldbol en telescoop maakte hij zelf. FOTO CATRINUS VAN DER VEEN

Vandaag precies 200 jaar geleden vond de eerste gezamenlijke ‘eclips-expeditie’ van Nederland plaats. In Hijum verzamelden amateurs en professionals zich om een zonsverduistering waar te nemen.

Het was op de boerderij van landbouwer Arjen Roelofs in Hijum waar een bijzonder gezelschap op 7 september 1820 samenkwam. Roelofs, later gerekend tot een van de knapste ‘boerenprofessoren’, had als amateur-sterrenkundige berekend dat er op deze dag een zonsverduistering zou komen. Ook zijn tijdgenoot Eise Eisinga (1744-1828) was tot deze voorspelling gekomen. 

Eisinga geniet nog steeds bekendheid als de grondlegger van het Planetarium in Franeker. Daar was Henk Nieuwenhuis uit Franeker van 1984 tot 2001 directeur. De 82-jarige is nog steeds dagelijks bezig met wat toen al zijn beroep en hobby was. Nu als ultieme hobby: sterrenkunde. Niet voor niets verhuisde zijn eigen sterrenwacht mee toen hij de functie in Franeker aanvaardde en kreeg een plekje in zijn tuin.

Zeldzaam

In tijdschriften en archieven stuit Nieuwenhuis regelmatig op bijzondere data, zo ook deze door hem bijzonder genoemde ringvormige zonsverduistering. Een ringvormige is geen totale zonsverduistering, want die zijn zeer zeldzaam, vertelt Nieuwenhuis. De laatste totale zonsverduistering was op 3 mei 1715 en de volgende komt pas in 2135. Een recente, bijna totale verduistering, was op 11 augustus 1999. Een ringvormige is in 2093 te verwachten.

Het was dus maar goed dat professoren van de Franeker Hogeschool, de commissaris van de koning, familie van Roelofs, familie van telescoopbouwers Rienks en Hommema en uurwerkmaker Beert van Gelder zich in Hijum verzamelden om dit fenomeen te aanschouwen.

De  Leeuwarder Courant  schreef dat ze samenkwamen ,,op de eenvoudige boerderij, waar langzaam het daglicht afnam, zodat zelfs enkele sterren zichtbaar werden.’’ Het is dan tussen 12.50 en 14.55 uur. ,,De vogels staakten hun gezang en zochten hun schuilplaatsen op.’’ Sterren kunnen het niet geweest zijn, merkt Nieuwenhuis op, ,,hooguit planeten zijn zichtbaar geweest.’’

Volgens Nieuwenhuis moet dit de eerste expeditie geweest zijn waarbij amateurs en professionals samenkwamen. ,,Zo’n illuster gezelschap, dat is heel uitzonderlijk te noemen.’’ Er is onomstotelijk bewijs dat Eisinga er ook van wist. Op het portret dat in 1827 van hem geschilderd werd, staat hij afgebeeld achter een tafel waarop een tekening ligt van de ringvormige zonsverduistering van 7 september 1820.

Te donker om les te geven

Nieuwenhuis wist zelf een andere zonsverduistering uit de vergetelheid te halen. Dat is die van 3 mei 1715, waarvan bekend was dat die gezien was in het noorden van Nederland en op de Waddeneilanden, maar er was weinig van terug te vinden. ,,Gelukkig werden er in die tijd veel dagboekjes bijgehouden. Zo stuitte ik op onderwijzer Rouckama uit Dronryp die beschreef dat het die dag zo donker werd dat hij geen les meer kon geven.’’ Hiermee vond Nieuwenhuis een bevestiging. 

Hij vertelt dat zonsverduisteringen geheid angstgevoelens oproepen en -riepen. ,,Mensen associëren het met het einde van de wereld. Net als bij kometen en meteorieten. Er werden vroeger wel pilletjes voor verkocht en in 1910 sprongen mensen in Amsterdam uit angst de grachten in.’’ Bij de verschijning van komeet Hale-Bopp in 1997 beroofde een hele sekte zich van het leven. 

Nieuwenhuis is druk met meteoriet Diepenveen, een van de meest bijzondere die ooit in Nederland gevonden werd, in 1873. De Franeker is de herontdekker van deze meteoriet, die hij in 2012 aantrof op een hobby-expositie op een camping in Hardenberg.

,,Het is een van de meeste zeldzame ter wereld. Ik zag meteen dat deze exposante een bijzondere steen in een kistje had liggen. Op een briefje eronder bleek precies te staan waar het was neergekomen en gevonden. Ik kon mijn ogen niet geloven. Sindsdien zijn 26 wetenschappers al acht jaar bezig de meteoriet te onderzoeken.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct