Conservator moderne en hedendaagse kunst Hanne Hagenaars: ,,Water en taal vormen belangrijke bestanddelen van de Friese identiteit.'' FOTO NIELS WESTRA

Knuffelen met een krokodil: Fries Museum verkent de onderwaterwereld

Conservator moderne en hedendaagse kunst Hanne Hagenaars: ,,Water en taal vormen belangrijke bestanddelen van de Friese identiteit.'' FOTO NIELS WESTRA

Hanne Hagenaars, de nieuwe conservator moderne kunst in het Fries Museum, laat met de expositie Other.Worldly zien wat ze in huis heeft. Ze toont niet alleen ‘het oceanische gevoel’ in al zijn mooie en gruwelijke facetten, maar legt verrassende verbanden tussen de zee en maatschappelijke thema’s.

En dan, op een dag, eindigt het leven van de walvis. Wanneer het hart van het dier voor het laatst heeft geslagen, zweeft het naar de bodem van de oceaan. Maar deze ‘whale fall’ zoals biologen het noemen, is niet het einde. Na de val van de walvis begint een nieuw hoofdstuk. Een onderzees banket vangt aan. Het walviskarkas ontpopt zich als een microsamenleving voor vissen, algen, inktvissen en, zo ontdekten wetenschappers onlangs, voor de osedax, ofwel: voor de borstelwormen. Wanneer al het vlees is weg gegeten, is het aan de borstelwormen om zich een weg door de botten van de walvis te banen. Het zijn precies die kronkelige vormen die het kunstenaarsduo Edgar Cleijne en Ellen Gallagher als taal opvatten; als een diepzeeschrift waarin de verhalen van de drenkelingen worden verteld.

Het meesterstuk op Other.Worldly, de eerste tentoonstelling in het Fries Museum van de nieuwe conservator moderne en hedendaagse kunst Hanne Hagenaars, is gebaseerd op de walvisval en de borstelworm. Osedax vertelt een gelaagd verhaal over ecologie en transformatie. Cleijne en Gallagher bouwden een grote, bewerkte box waarin je kennis kunt maken met de verhalen van de borstelwormen. Even bukken en je bent al binnen, in een diepzeewereld vol uitwaaierende vormen en raadselachtige zeedieren, te gast in een wereld waarvan je de regels nauwelijks kent. Het werk is ‘een voorgenomen aankoop’, het Fries Museum is van plan om het aan te schaffen. Hagenaars: ,,Gallager is een van mijn lievelingskunstenaars. In al haar werk speelt water een belangrijke rol, ze beschouwt het als een personage.’’ Het past daarom zo goed binnen de collectie van het Fries Museum. Immers: ,,Water en taal vormen belangrijke bestanddelen van de Friese identiteit.’’

Veelzijdiger

Maar het werk Osedax is veelzijdiger. Het verwijst naar Black Atlantis, een mythisch rijk waar de overboord gesprongen of gegooide zwangere slavinnen die onderweg waren van Afrika naar Amerika voortleven. Volgens een Afrikaanse mythe kregen de vrouwen hun kinderen onder water en leefden ze voort in Drexciya, ofwel Black Atlantis. Hagenaars: ,,De geschiedenis gaat meestal over helden. De verhalen van de tot slaaf gemaakten zijn verdwenen. Maar de borstelwormen vertellen ons over Black Atlantis.’’ Ook in een ander adembenemend werk van Gallagher – Bird in hand , een bruikleen van het Tate Modern in Londen – komt de mythe terug, ditmaal in de figuur van een Kapitein Ahab-achtig figuur, met een gigantisch Afrokapsel waaruit kwallen lijken te zwemmen.

Het zijn dit soort verrassende dwarsverbanden die Hagenaars voortdurend weet te leggen. De zee is niet alleen iets moois, het is ook iets gruwelijks. De zee kent een scheppende en een destructieve kracht, net als de mens, trouwens. Imponerend zijn de twee zwemvideo’s van Jessica Segall, een Amerikaanse kunstenares. Zij bezocht een wildlife park waar dieren getraind worden om in films te figureren en ging te water met een tijger en met een krokodil. Dat levert krankzinnige beelden op van valse tederheid tussen mens en dier. Segall kreeg een pootje van de tijger en knuffelde met een krokodil. ,,Je ziet hier de totaal ontspoorde verhouding tussen mens en natuur.’’

Vrouwelijk universum vol wulpse vormen

Spannend is ook het werk van de in Leeuwarden geboren beeldend kunstenaar Kinke Kooi van wie een eigentijdse interpretatie van de vijftiende-eeuwse De geboorte van Venus van Botticelli is te zien. Dit keer geen mannelijke fantasie, maar een vrouwelijk universum vol wulpse vormen die een super-erotische, voedende, vrouwelijke kracht uitstralen. Wie goed kijkt, ziet een klein interieur in een vouw verstopt en een strip anticonceptiepillen. Hagenaars haalt een Afrikaanse uitdrukking aan waaraan de kunstenares volgens haar grote waarde hecht: ,,Al het goede komt van onderen.’’

De oceaan fungeert in Other.Worldly als een kluis waarin verhalen worden bewaard. Er verdwijnt veel in, maar er komt haast niets naar buiten. Zoals de verhalen van de bootvluchtelingen die in kleine bootjes van Noord-Afrika naar Europa proberen te varen en van wie er tijdens die gevaarlijke overtocht veel verdrinken. Het wateroppervlak heeft zich al lang weer boven de hoofden van de ongelukkigen gesloten, maar dan is er gelukkig altijd nog de kunst. Het duo Broomberg & Chanarin meet het lot van de vluchtelingen breed uit in een aangrijpende video, helemaal aan het begin van de tentoonstelling. De oceaan dekt toe, de kunst ontsluit.

Other.Worldly : van 15 februari 2020 t/m 3 januari 2021 in het Fries Museum.

menu