Een groene gevel in de Nieuwe Oosterstraat

Hoe Leeuwarden bouwt aan een klimaatbestendige stad

Een groene gevel in de Nieuwe Oosterstraat FOTO HOGE NOORDEN/JAAP SCHAAF

Plensbuien met tientallen millimeters regen in korte tijd, periodes van warmte en droogte, een gaskraan die wordt dichtgedraaid. De veranderingen in het klimaat en de afspraken in het landelijke Klimaatakkoord vragen om ingrijpende maatregelen. In Leeuwarden zijn de concrete resultaten te zien: een waterberging aan het einde van de straat, meer en diverser groen in de bermen, hergebruik van materialen en nieuwe vormen van energie.

,,We komen uit een tijd van globalisering, waarbij de sky the limit was’’, zegt Leeuwarder wethouder Bert Wassink aan het begin van een rondrit langs klimaatprojecten in zijn gemeente. ,,Maar aan die groei zitten grenzen. In Friesland en Leeuwarden moeten we inhoud geven aan het klimaatbeleid dat landelijk is ingezet.’’ In de hoofdstad gebeurt dat gebaseerd op drie pijlers: klimaatneutrale energie- en warmtevoorziening (verdere verandering tegengaan), klimaatadaptatie (aanpassen aan verandering) en het stimuleren van de circulaire economie. Wassink: ,,Uiteindelijk willen we ernaar toe dat we in Friesland evenveel energie opwekken als we verbruiken. Ondernemers nemen daarin het voortouw.’’ De extreem warme en droge periode die net achter ons ligt, maakt de klimaatverandering zichtbaar. ,,Uit onderzoek van het Fries Sociaal Planbureau blijkt dat dat het grootste deel van de inwoners de noodzaak zien van klimaatmaatregelen‘’, zegt Wassink. ,,Voorwaarde is wel dat het beleid van de mensen wordt. Juist hier in Friesland zou dat moeten kunnen. Nergens zijn zo veel lokale coöperaties .’’

Lees ook PREMIUM | Nadenken over klimaatveandering tijdens het Grote Straatberaad: 'Je kunt er beter op straatniveau over praten dan in Den Haag'

Water bergen

Een paar lager gelegen straten in Stiens ervaren al jaren overlast bij dikke stortbuien. De verwachting is dat die korte, harde regenval gaat toenemen tot wel zestig millimeter. ,,Overtollig water afvoeren via het riool is geen optie meer’’, licht projectleider klimaatadaptie Adriana Groen toe. ,,Na een stresstest in samenwerking met de provincie, Wetterskip en alle Friese gemeenten hebben we de knelpunten in beeld.’’ Werk in uitvoering is er op de kruising Kakewei/Lutskedyk. Waar vroeger een straat een beetje bol stond en aan beide kanten water afvoerde via kolken, ligt nu een goot in het midden van de weg. Het water gaat naar de wadi, een wateropvanglocatie even verderop. Naast deze ingrepen wordt bewoners gevraagd water vast te houden of te bergen in eigen tuin, bijvoorbeeld door stenen te vervangen door plantenvakken, het aansluiten van een regenton of de aanleg van een groen dak. Verder komen sloten weer meer terug. Waar ze vroeger zijn dichtgegooid, zijn ze nu weer broodnodig om de plensregen te bergen.

loading

Multifunctioneel groen

,,Vroeger had je ‘peterseliegroen’, een wijk werd afgemaakt met een toefje beplanting’’, vertelt gemeentelijk beheerder Nico Kelderhuis. Nu is groen een veel belangrijker onderdeel en wordt het geplant met een functie. ,,Groen is niet alleen goed voor de biodiversiteit en tegen hittestress, maar heeft ook een sociale rol. In een groene omgeving voelen mensen zich blijer en zijn ze gezonder. Ook is er een economisch belang: woningen in het groen zijn meer waard.’’ Er is veel om rekening mee te houden, bijvoorbeeld de ondergrondse ruimte die een boom nodig heeft om tot de gewenste kroongrootte te komen. ,, Dan kunnen ze gezond oud worden en goed uitgroeien. Daarmee kunnen ze meer bijdragen aan hittestress, wateropvang en het binden van schadelijke stoffen uit de lucht.’’ Ook van belang: een variëteit aan bomensoorten, zodat bij een ziekte niet de complete aanplant moet worden geruimd. De verwachting is dat er meer plagen en ziektes het groen gaan teisteren door onder andere de hogere temperaturen en het uitblijven van strenge vorst. Het maaibeleid vraagt altijd om uitleg, vertelt Kelderhuis. ,,In Leeuwarden hebben we nu veertien verschillende maaimethoden om zoveel mogelijk diversiteit te krijgen in bloei, bloeitijden en soorten. Dat moet landen, want dit is niet het beeld dat we gewend zijn.’’ Om daaraan een tegemoet te komen hanteren de groenbeheerders een ‘netheidsstrook’ van een meter, zodat wandelaars en fietsers geen last hebben van overhangend groen op de paden.

loading

Klimaatbestendige nieuwbouw

Het eerste deel van de woninguitbreiding aan de zuidkant van de hoofdstad krijgt warmte geleverd uit een biogas-centrale (‘het gordeldier’). De andere buurtschappen van de Zuidlanden zijn ‘all-electric’: de warmtevoorziening vindt in plaats via warmtepompen en zonnepanelen. ,,We liepen hiermee tien jaar voor op het landelijke duurzaamheidsdoelstellingen’’, vertelt projectleider Hans Faber. Daardoor komen nu ook de eerste ‘kinderziektes’ van een duurzame wijk aan het licht. De warmtepompen zijn vaak nog niet mooi weggewerkt in de ontwerpen van de huizen en de zonnepanelen zijn meestal nog niet geïntegreerd in het dak. ,,De ontwerpen worden al beter’’, stelt stedenbouwkundige Jos van Langen. Ook ontstaat een nieuw soort luxe probleem: bewoners die geen boom voor het huis willen omdat de schaduw ten koste gaat van hun energieopbrengst. De zonnepanelen worden ondertussen wel steeds efficiënter. Door minder verharding, meer groen en stimulering van regenwatergebruik wordt gewerkt aan klimaateffecten als hittestress en wateroverlast. De nieuwbouw, in De Zuidlanden gaat het om in totaal 5600 nieuwe woningen, hoeft niet per definitie ten koste te gaan van de biodiversiteit, legt beheerder Kelderhuis uit. ,,Als het voor de bouw eenzijdige landbouwgrond was met bijvoorbeeld Engels raaigras gaat de biodiversiteit in de nieuwe situatie zelfs omhoog.’’

loading

Warmte uit een waterbel

De Oranjewijk in Leeuwarden onderzoekt of de duizend woningen hun energie kunnen halen uit warmte die uit het water van het Nieuwe Kanaal wordt gehaald en ondergronds in opslag gaat. Misschien is het zelfs mogelijk het warmtenet rechtstreeks aan te sluiten op de nabijgelegen FrieslandCampina-fabriek. ,,De zoektocht om oudere woningen van het aardgas te halen is best wel een uitdaging’’ vertelt Gerk Jan Kuipers, senior beleidsadviseur duurzaamheid. ,,Aan de ene kant wil je goed geïsoleerde huizen voor het optimaal benutten van de opbrengst, maar juist bij de woningen in deze wijk van begin twintigste eeuw wil je ook de karakteristieke elementen behouden.’’ Een enthousiaste bewonersgroep heeft zich verenigd in een energiecoöperatie. De buurt heeft ook een elektrische deelauto. De wijk heeft zich aangemeld als proeftuin voor een aardgasvrije wijk en kan daarmee aanspraak maken op een forse subsidie van het ministerie.

loading

Living Labs

Het lijkt een gewoon weerstation aan een lantaarnpaal, maar ook hier schuilt een project achter. Op een aantal plekken in dorp en stad leggen Living Labs vast hoe op lokaal niveau het klimaat zich ontwikkelt en hoe de bewoners dat ervaren. Dat gebeurt in meerdere grote steden in samenwerking met hogescholen en waterschappen. Een van de stations is te vinden in de Gysbert Japicxstrjitte in Stiens. Projectleider Groen: ,,Het is extra interessant om hier onderzoek te doen naar klimaatbeleving vanwege de aanwezigheid van veel zorginstellingen.’’

loading

Bestrijden van hittestress

Van een B-straat een voorloper zijn op het gebied van het tegengaan van hittestress en wateroverlast; dat laten de Oosterstraten in de Leeuwarder binnenstad zien. Volop planten in plaats van stenen, opvang en hergebruik van water en een grote, groene gevel als blikvanger voor wie naar boven kijkt. De biodiverse, bijenaantrekkende Beestreet moet uiteindelijk van de Nieuwe en Oude Oosterstraat doorlopen richting het Zaailand en het Ruiterskwartier.

loading

Kennis vergaren

Leeuwarden huist diverse kenniscentra zoals de WaterCampus waarbij onder meer de gemeente en provincie partners zijn en de Energiecampus van Koninklijke Oosterhof Holman en Ekwadraat. Het gas dat nog altijd vrijkomt uit de voormalige vuilnisbelt waarop de Energiecampus is gebouwd, gaat naar de Elfstedenhal waarvan via een warmtekrachtkoppeling het schaatsijs kan worden gemaakt. Het gebouw zelf is ingericht met gerecyclede materialen, onder meer uit NS-treinen. De WaterCampus ligt in het Potmargegebied dat door aanpak van de binnenstedelijke waterkwaliteit weer aantrekkelijk is geworden.

loading

Mening gevraagd over klimaatverandering: zelf veranderen of juist niet?

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct