De middeleeuwse kerk op de terp van Beintum, de hoogste terp van Nederland. FOTO CATRINUS VAN DER VEEN

Hegebeintum: een uitzonderlijke terp, met nu ook een eigen boek

De middeleeuwse kerk op de terp van Beintum, de hoogste terp van Nederland. FOTO CATRINUS VAN DER VEEN

De terp van Hegebeintum is een exceptionele heuvel: zeer hoog, erg oud en vol historische schatten. Voor het eerst verschijnt er een volwaardig boek over de terp, met veel nieuwe historische en archeologische inzichten.

‘Het is eene reuzenterp, ongeveer 150 meter in doorsnede’’, stelde oudheidskundige Pieter Boeles in 1905 trots vast. Hij waakte als een kloek over de archeologische voorwerpen die te voorschijn kwamen uit de woonheuvel, toen die door arbeiders werd afgegraven. Later zouden er moderne archeologische opgravingen volgen, bijvoorbeeld in de naastgelegen terp Oosterbeintum. Beide heuvels bevatten bijzondere grafvelden uit de vroege middeleeuwen.

Beroemd of niet, met de heuvel zelf ging het de afgelopen eeuw niet al te best. Meermaals stortten restanten naar beneden en in 2015 begon de kerk ernstig te zakken en te scheuren. Toen eigenaar De Alde Fryske Tsjerken enkele jaren geleden een grote hersteloperatie voorbereidde, bood dit een kans voor nieuw archeologisch onderzoek. Met hulp van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en andere instanties werd besloten om twee buizen 9 meter de grond in te boren. De twee boorkernen brachten veel nieuwe kennis over de opbouw van de terp.

Een goed boek, dat ontbrak nog

Een goed boek over de Hegebeintumer terp ontbrak tot nu toe, maar dankzij het nieuwe onderzoek wordt de schade nu ingehaald. Zaterdag presenteerden de onderzoekers in samenwerking met de Vereniging voor Terpenonderzoek een dik boekwerk in het bezoekerscentrum van het dorp. Hierin worden laagdrempelige hoofdstukken afgewisseld met complexere verslagen van onderzoeksdata. Samen vertellen ze ruim 2700 jaar geschiedenis. Wie het boek leest, raakt al snel overtuigd van het belang van Hegebeintum. Het is een uitzonderlijke terp, om vele redenen:

De terp reikt op dit moment tot tot 7,78 meter boven NAP. Dat is een enorm verschil met de afgegraven gebieden ernaast, waar de bodem een halve meter onder NAP ligt. Hoewel Friesland in het verleden honderden grote terpen had, was er geen enkele zo hoog als die in Hegebeintum. Het blijft een raadsel waarom, want met een minder hoge heuvel hadden de bewoners heus ook wel droge voeten gehouden. Dankzij het recente onderzoek is nu wel duidelijk dat de heuvel al in de Romeinse tijd tot 4 meter hoogte reikte. ,,In tegenstelling tot andere terpen werd de terp in de vroege middeleeuwen niet alleen naar de flanken uitgebouwd, maar ook in de hoogte’’, schrijft archeoloog Johan Nicolay.

Lees ook | Volgend jaar bouw nieuw bezoekerscentrum Hegebeintum

Opmerkelijk oud

De terp van Hegebeintum is niet alleen uitzonderlijk hoog, maar ook opmerkelijk oud. Op deze plek waren in de zesde of zevende eeuw voor Christus (vroege ijzertijd) al mensen actief, zo weten archeologen op basis van het versierd aardewerk dat bij verschillende opgravingen is aangetroffen. Destijds was een groot deel van Friesland nog te nat voor bewoning.

loading

De Hegebeintumers gingen tot omstreeks 1100 naar de kerk in Ferwert. Daarna bouwden zij hun eigen kerk, wat behoorlijk vroeg was voor dit type terpdorpen. Vooral de geschiedenis van de kerktoren is mysterieus. Op basis van het recente onderzoek achten deskundigen het waarschijnlijk dat de kerk rond 1200, of iets later, een toren had, die vermoedelijk in de zeventiende of achttiende eeuw zo scheef zakte dat het riskant werd. Daarna werd de huidige toren gebouwd, die deels is opgemetseld met hergebruikte middeleeuwse bakstenen.

De terpen van Hegebeintum en Oosterbeintum bevatten beide zeldzame vroegmiddeleeuwse graf- en urnenvelden. Die zijn van groot belang voor de funeraire kennis over middeleeuws Nederland. Waarom de ene familie voor verbranding koos en de andere niet, valt moeilijk te zeggen, maar beide gebruiken vonden gelijktijdig plaats, totdat de crematies ophielden onder druk van het christendom.

,,Op basis van C14-dateringen en grafvondsten kan de gebruiksduur van het vroegmiddeleeuws grafveld Hegebeintum op hoogstens 400-730 worden gesteld. Er zijn 142 graven aangetroffen’’, schrijft archeoloog Egge Knol. Vermoedelijk zijn er honderden bijzettingen onontdekt gebleven. Knol gaat er vanuit dat er destijds een gemeenschap van 63 tot 74 personen heeft gewoond. ,,Dat zijn pakweg tien of twaalf boerderijen.’’ Er werden ook drie hondengraven aangetroffen.

loading

Begraven in holle bomen

Boeles beschreef in 1905 hoe er in korte tijd verschillende boomkistgraven gevonden werden in de terp. De middeleeuwse gewoonte om mensen in holle bomen te begraven, zal best lastig zijn geweest in het kale terpengebied. De beroemdste aangetroffen dode is de ,,boomkistdame Beitske’’, wier hoofd in het Fries Museum werd nageboetseerd in 2015.

Toen haar skelet werd gevonden, droeg de vrouw een ketting met gekleurde glazen kralen, schelpen en barnsteen. Ook een deel van de geraamten in andere boomstamgraven droegen sieraden zoals mantelspelden, kralensnoeren of kammen. Bij de gecremeerde lijken werden soortgelijke juwelen, maar ook werktuigen achtergelaten.

In de beroemde terp zijn talrijke archeologische schatten gevonden, bijvoorbeeld een met goud versierde mantelspeld. Nergens anders in Friesland is ooit goud aangetroffen in een vroeg-middeleeuws graf. Daarnaast zijn veel meer andere bijzondere fibula’s, munten en gebruiksvoorwerpen aangetroffen. Veel hiervan zijn opgenomen in de collectie van het Fries Museum.

De hoogste terp van Friesland, Nieuw en oud onderzoek in Hogebeintum, Annet Nieuwhof, Egge Knol en Johan Nicolay (redactie), uitgever: Vereniging voor Terpenonderzoek, 231 pagina’s, 20 euro.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct