De ene na de andere prik wordt gezet in het hele land. En dus ook in de gevangenis in Leeuwarden. Maar dat gaat niet vanzelf. Er is veel onwil en onbegrip.

De medische dienst, bestaande uit zeventien personen, van de penitentiaire inrichting (PI) in Leeuwarden heeft het er maar druk mee. Ze zien gedetineerden wegzakken, na een jaar vol corona-ellende. Ze hebben geen avondprogramma meer, arbeid is verkort, sporten mag alleen onder strenge voorwaarden en bezoek lag een tijd stil. Inmiddels mogen gedetineerden - net als in de buitenwereld - ook weer twee personen per bezoek ontvangen. Maar ze hebben het zwaar. ,,Sommigen trekken zich heel erg terug en anderen gaan uit hun plaat. Sowieso is er een stevige toename van psychiatrisch leed in gevangenissen en dat is een direct gevolg van het uitkleden van de zorg. Steeds meer mensen die bij ons binnenkomen, moeten eigenlijk direct naar een penitentiair psychiatrisch centrum. En daar is geen ruimte.’’

'Een PI is niet de meest sexy werkplek'

Aan het woord is Gerda Veldman (50), nu ongeveer anderhalf jaar het hoofd van de medische dienst in de PI. De druk op de psychische zorgverlening neemt toe. Ongeveer de helft van de gedetineerden heeft een lichte verstandelijke beperking en dus komt meer de nadruk te liggen op de psychologische kant van de zorg. ,,We hebben het hier nu op orde, maar overal in Nederland zijn in gevangenissen wel vacatures op zorggebied. We hebben wat dat betreft geluk dat we in een uithoek van het land zitten. De mensen hier willen vaak toch in de buurt blijven werken, al vind je niet zomaar een psycholoog. Een PI is niet de meest sexy werkplek.’’

Het gevangenisleven doet in weinig denken aan haar vorige baan, bij Artsen Zonder Grenzen. Tien jaar vloog Veldman de hele wereld over. Ze zat in Syrië, de Centraal Afrikaanse Republiek en Congo. ,,Maar je wilt je thuis niet verliezen en de binding in Nederland niet kwijtraken.’’

Wieg

Bij thuiskomst in Nederland zocht Veldman weer een baan in de zorg. Ze had keuze te over en het gevangeniswezen sprak haar direct aan. ,,Het is een bijzondere doelgroep, waar oordelend over wordt gedacht. Het zijn criminelen, dus die moet je opsluiten. Dat is de tendens in de buitenwereld. In Afrika werkte ik ook met rebellen en iedereen heeft recht op zorg, wat je ook hebt gedaan. Velen zitten in de gevangenis omdat ze verkeerde keuzes maken, maar ook omdat ze het niet hebben getroffen. In jouw leven gaat het goed omdat je wieg op de goede plek stond. Dat kun je niet los van elkaar zien. Het doel van het Nederlandse beleid is dat je niet slechter uit de gevangenis komt - en liefst iets beter. We willen de recidive verminderen en dat intrigeert mij.’’

De helft wil geen vaccinatie

Veel aandacht gaat nu uit naar het vaccineren van gedetineerden. En dat is broodnodig, want de helft zit daar helemaal niet op te wachten. De medische dienst heeft de handen vol aan voorlichting. Wie in de buitenwereld een prik krijgt, komt tegelijkertijd ook in de ‘binnenwereld’ aan de beurt. Maar massaal wordt er niet gevaccineerd in de gevangenis. Sowieso is er bijvoorbeeld maar een kleine groep 70-plussers. Inmiddels hebben dertien gedetineerden twee prikken gehad. 21 gedetineerden uit de griepprik-categorie hebben een eerste vaccinatie gehad. De medische dienst is ook voor een deel al geprikt. Zij krijgen vaccins die overblijven.

Dat de helft geen prik wil, is volgens Veldman ,,schokkend veel. We dachten dat het rond de 30 procent zou zijn’’. Gedetineerden horen ,,van alles via de media. Het is ook maar net welke informatie je tot je neemt en in welke bubbel je zit. De NRC schrijft anders dan De Telegraaf , bijvoorbeeld. Als je uit een omgeving komt van mensen die sceptisch tegenover vaccins staan, ben je zelf ook meer geneigd niet aan vaccinatie mee te doen. We proberen gedetineerden uit te leggen hoe het werkt, al stellen ze ook veel vragen over de formulieren die ze niet begrijpen.’’

In de PI doen ze er alles aan de vaccinatiegraad omhoog te stuwen, al wordt de vrije keuze uiteraard gerespecteerd. Er hangen posters, er zijn nieuwsbrieven, vraaguurtjes en psychologen en verpleegkundigen praten zich de blaren op hun tong. Een beperkt aantal gedetineerden bezoekt het vraaguurtje. Vooral mensen met een lichte verstandelijke beperking maken er gebruik van. Veldman: ,,Na dat gesprek zeggen ze bijna allemaal: doe mij maar een prik. Ons gevoel is dat meer mensen bereid zijn zich te laten vaccineren als we er meer tijd in kunnen steken.’’

Werkdruk

Maar die tijd is er simpelweg niet. Het ‘gewone’ werk op de medische dienst gaat ook door. Verpleegkundigen kunnen niet alles laten vallen en de focus op het vaccineren leggen. ,,Dat is wel frustrerend, want op een gegeven moment houdt het op.’’ Meer mensen binnenlaten die het vaccinatiebeleid op de kaart kunnen zetten, is geen optie. De gevangenis is meer gesloten dan ooit. Externe partners worden allemaal geweerd. Alleen personeel dat echt aanwezig moet zijn, mag naar binnen.

De PI krijgt vaccins geleverd die overblijven en een korte houdbaarheid hebben. Omdat gedetineerden niet middels een brief uitgenodigd hoeven te worden, kan de medische dienst de prikken gauw zetten. De eventueel resterende vaccins gaan in de bovenarmen van het medisch personeel. ,,We willen geen vaccins verspillen.’’

Amper besmettingen

Een kleine driehonderd gedetineerden, dicht op elkaar. Soms in tweepersoonscellen waar afstand houden een illusie is. Tel daarbij nog op het vele personeel dat dagelijks in en uit loopt en je hebt een potentiële coronabom. Maar niets is minder waar in de penitentiaire inrichting (PI) in Leeuwarden. Het virus houdt de wereld al meer dan een jaar in een wurggreep, maar in de gevangenis bleef het tot nu toe rustig. In Ter Apel greep corona gretig om zich heen (137 besmettingen) en Veenhuizen heeft een aantal keren te maken gehad met quarantaine van een of meerdere afdelingen. In de Marwei kun je de besmettingen op één hand tellen.

En daar zijn ze in Leeuwarden best trots op, vertelt Veldman. ,,We hebben geen uitbraak gehad. Alle besmettingen die we hadden, kwamen van buiten. Nooit is iemand binnen de muren besmet geraakt. We hebben vorig jaar een crisisteam opgezet en hebben continu overleg.’’ Al gauw werd besloten alle afdelingen in de gevangenis en het Huis van Bewaring van elkaar af te sluiten. Moest er arbeid worden verricht of mocht er worden gesport, dan ging dat in kleine groepjes. Afdelingen werden nooit door elkaar gehusseld, zoals dat eerder wel het geval was. ,,Heb je dan wel een uitbraak, dan beperk je het tot één afdeling.’’

Daarnaast houden gedetineerden over het algemeen afstand tot elkaar. Sommigen zijn laconiek, anderen serieus. ,,Het is net een afspiegeling van de maatschappij’’, glimlacht Veldman.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Leeuwarden
Gevangeniswezen
Interview
Instagram
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct