23 van de 26 overvallers in burgerkledij voor de gevangenis FOTO VERZETSMUSEUM

De Overval tekende 26 levens voor altijd

23 van de 26 overvallers in burgerkledij voor de gevangenis FOTO VERZETSMUSEUM

Goffe Hoogsteen, Hans Deinum, Taco van der Veen. Namen die verbonden zijn met de roemruchte overval op de gevangenis de Blokhuispoort op 8 december 1944. Door het boek De Mannen van de Overval van Hessel de Walle gaan de namen van alle 26 overvallers leven. Het boek wordt 29 november gepresenteerd.

‘Heroïek en tragiek in 26 levensverhalen’, luidt de onderkop van het boek waar Hessel de Walle anderhalf jaar intensief aan werkte. Van alle 26 overvallers zocht hij uit hoe het hen voor de Tweede Wereldoorlog verging, tijdens de oorlog, de maanden na de overval en na de oorlog. Het betekende archieven uitpluizen, rapporten uit het verzet lezen en heel veel gesprekken met nabestaanden.

Over een enkele overvaller verscheen al eens een boek of knipselmap. Daardoor heeft de schrijver van de ene overvaller veel meer informatie boven tafel weten te krijgen als van de ander. Sommigen hebben er nooit wat over op papier gezet of spraken er later amper over. Ze zwegen bewust. De een had ook een veel grotere rol dan de ander.

Pas gisteren is hij gevraagd. Door Piet Kramer (schuilnaam Pieter Gerk Oberman, red.) Ze hadden een politieagent nodig om de gevangenis binnen te komen. Eigenlijk is dit niks voor hem, maar hij heeft toch ingestemd. Hij is gelijk meegefietst naar de bakkerij. Kon hij gelijk helpen met het klaarmaken van de wapens. Hij is zich doodgeschrokken toen er een fietsband met een luide knal sprong. Vandaag is het zover. Hij is vreselijk nerveus. Stel dat ze hem herkennen. Kramer geeft een seintje. Hij moet het hoofdbureau van politie bellen. Hij neemt de haak op en draait het nummer. (Passage uit De Mannan van de overval).

loading

Zo belandde Joop Willemse totaal onverwacht bij de overvalploeg, beschrijft De Walle. ,,’Do moast ek mei’, werd tegen hem gezegd. Hij was geen held, maar hij deed het toch. De vijf die als eersten naar binnen gingen, waren sowieso dapper. Ga maar eens na: van drie van hen was de vrouw zwanger terwijl ze dit gevaarlijke avontuur aangingen.’’

Dat werd de groep na de oorlog ook wel eens verweten. Dat ze onverantwoordelijke avonturiers waren. Henk Deinum, oud-wethouder van Leeuwarden, wiens vader Hans bij de overvallers zat, zei daarover eerder in de Leeuwarder Courant: ,, Mijn vader zei wel: ‘Het leek of het voor ons moeilijker was werk te vinden omdat er een zekere afgunst was’.’’

Deinum is één van de mannen die het moeilijk kreeg na de oorlog.

Hans kan het niet meer vinden in Nederland en vertrekt met gemengde gevoelens naar de Verenigde Staten. Hij en zijn vrouw kunnen er maar moeilijk wennen. Na ruim vier jaar Verenigde Staten keren Hans en zijn vrouw toch terug naar Friesland. Hans wordt verteerd door heimwee en is teleurgesteld in het land van de bevrijders. Begin jaren zeventig beginnen zijn ervaringen in de oorlog toch weer op te spelen. Via een verzetsmaat komt hij terecht bij Jan Bastiaans, de beroemde psychiater die veel meer oorlogsslachtoffers behandeld heeft.

Uniek proces

De Walle, die Fries gestudeerd heeft, had een aanloop nodig voor hij door had hoe hij nabestaanden moest benaderen. Niet met iedereen liep het contact even soepel. Met sommigen verliep de communicatie alleen per mail. Met één van de families werd het contact verbroken. ,,Voor mij was dit een uniek proces. Ik ben geen journalist, historicus of psychiater. Er kwamen heel veel emoties los.’’

De overval hield hem altijd al bezig, ook toen er nog overvallers in leven waren. Zo sprak De Walle in 2007 met Goffe Hoogsteen en zocht hij contact met Hepke Paauw in Canada, de overvaller die in 2017 overleed. ,,Wat mij toen opbrak, was dat ik geen duidelijke doelstelling had. Bij Paauw begon ik vrij direct al over de oorlog. Toen viel hij gelijk stil. Ik had natuurlijk algemener moeten vragen hoe het hem na de oorlog vergaan was. Door die ervaring ben ik er eerst mee gestopt.’’

Omdat de 75-jarige herdenking naderde, pakte De Walle zijn project weer op. Dit keer met de doelstelling duidelijkheid te verkrijgen over de drijfveren van de mannen. Die hadden de overval al voorbereid met het oog op de bevrijding. Dan zou het verzet gelijk tot actie overgaan om hun maten uit de Blokhuispoort te bevrijden.

De bevrijdingsdatum van 15 april bleek te ver weg te liggen. Omdat de Duitsers aanvoelden dat ze de oorlog gingen verliezen, gingen ze eind 1944 over tot steeds meer arrestaties. Er kwamen noodkreten uit de gevangenis. De angst was dat verzetsmensen daar door zouden slaan. Toen werd de overval vervroegd naar 8 december 1944. De actie was zo goed voorbereid dat er machientjes gemaakt waren om de tralies door te snijden mocht het niet lukken de celdeuren te openen. Ook werd peper gestrooid om de honden van de Duitsers te misleiden.

loading

Drijfveren

Toch bleek het moeilijk achter de persoonlijke drijfveren van iedere overvaller te komen, vertelt De Walle. ,,Echt duidelijkheid daarover heb ik niet gekregen.’’ De Walle heeft zich zoveel mogelijk aan de feiten proberen te houden, maar sluit niet uit dat ,,ik hier en daar zaken onjuist heb weergegeven’’.

,,Het is lastig’’, zegt hij daarover, ,,Mensen zijn het soms niet eens over hoe het destijds gegaan is en kinderen kunnen een ander beeld bij de rol van hun vader hebben.’’

Soms kwam De Walle de nabestaanden tegemoet. Zo heeft hij bij één van de levensverhalen weggelaten dat de man later last had van overmatig drankgebruik. ,,Uit zijn verhaal wordt toch wel duidelijk wat de impact van de overval op zijn leven is geweest. Daar voegt dit niets aan toe.’’ Altijd vroeg hij de persoonskaart op bij het Centraal Bureau voor Genealogie (CBG).

Toch verwacht de schrijver wel kritiek, omdat er bij elke uiting die over de Overval verschenen is, commentaar kwam. Of het nu eerdere boeken waren, de film of het toneelstuk. ,,’Us heit komt der net yn foar’, hoorde je dan. Ik ben ook benaderd door kinderen van degenen die destijds bevrijd werden en hopen dat hun vader of moeder in het boek voorkomt en door nabestaanden van de afvoerploeg.’’

Het boek wordt uitgereikt aan burgemeester Sybrand Buma van Leeuwarden, wiens grootvader Sybrand Marinus van Haersma Buma op 38-jarige leeftijd omkwam in Neuengamme. De grootvader van de burgemeester was een spin in het web van het verzet in Sneek, waar ook mannen als Willem Santema en Roel Walda zeer actief waren. In dat netwerk zat Gerardus Reeskamp, die bij de overvalploeg hoorde. ,,Willem Santema was een visionair. Hij voelde voor de oorlog al aan wat er ging gebeuren.’’ Bij Reeskamp staat in het boek een hele serie andere verzetsdaden en gevechten in de kantlijn opgesomd, zoals De Walle dat bij alle deelnemers gedaan heeft.

loading

Zijn schuld

Zo’n andere verzetsdaad blijft overvaller Christiaan Hofing altijd achtervolgen. Samen met Tjitze van ’t Zet moet hij eind 1944 marechaussee Oene van Dijk liquideren. Op het geplande moment zou de man een kind voorop de fiets gehad hebben. De verzetsmannen schieten toch. De volgende ochtend blijkt dat Van Dijk nog in leven is. Hij houdt er een blind oog aan over.

In 1954 krijgt Hofing een ernstig ongeluk. Hij raakt blind aan één oog. Dat herinnert hem aan de aanslag op Oene van Dijk. Chris begint somber te worden. Het ongeluk kost hem zijn carrière bij de politie, zijn lust en zijn leven….

…Op 20 juni 1969 verongelukt zijn enige zoon Jan met de brommer, nog maar 19 jaar oud. Volgens zijn oudste dochter ziet haar vader het ook als zijn schuld. Betaalt hij naar zijn gevoel de prijs voor wat er in de oorlog gebeurd is?

De Walle kreeg wellicht niet helemaal helder wat de beweegredenen van elke overvaller waren, wel kwam hij erachter dat ze er allemaal wat aan over hebben gehouden en dit soms overbrachten op hun kinderen. ,,Daarom ben ik blij dat de kinderen mij alle informatie gaven, maar meer nog het vertrouwen. Zo zijn 26 biografieën ontstaan, 26 verhalen over een gebeurtenis die een emotionele impact voor hun hele leven betekende. Trots ben ik niet op het boek. Dat het nu klaar is, geeft wel een gevoel van voldoening.’’

De Mannen van de Overval, heroïek en tragiek in 26 levensverhalen, Hessel de Walle, uitgever Wijdemeer, 26,90 euro.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct