Chris (links) onherkenbaar in beeld. Rechts staat Leroy. FOTO NIELS WESTRA

Als bewaarder in de gevangenis ben je vader, moeder, psycholoog en verpleger in één

Chris (links) onherkenbaar in beeld. Rechts staat Leroy. FOTO NIELS WESTRA

Honderden criminelen zitten opgesloten in de gevangenis in Leeuwarden. Ze zitten hun straf uit, maar er gebeurt veel meer aan de Holstmeerweg. Een serie over het reilen en zeilen in PI Leeuwarden. Deel 4: hoe is het om penitentiair inrichtingswerker te zijn?

Als gevangenbewaarder ben je alles in één, zegt Leroy (28). ,,Je bent vader, moeder, psycholoog en ook verpleger.’’ Chris (62) knikt instemmend. Hij maakte eens mee dat een gedetineerde met ernstige hoofdpijn kampte en nadat Chris bij de medische dienst aandrong op een ambulance, kwam in het ziekenhuis een hersenvliesontsteking aan het licht. ,,Hij heeft het gered, maar het had niet veel langer moeten duren. We zijn van alle markten thuis en moeten iedere seconde scherp zijn.’’

De twee bewaarders - in gevangenistaal penitentiair inrichtingswerkers (PIW’ers) genoemd - vertellen honderduit over hun werk. De anekdotes vliegen over de tafel. Het ene verhaal is minder geschikt voor publicatie dan het andere. Leroy is nog een groentje en werkt acht maanden in PI Leeuwarden. Chris zit al dertig jaar in het vak en kent het klappen van de zweep. Het dubbelinterview verwordt langzaam tot een college voor Leroy, die geboeid luistert naar zijn ervaren collega.

,,De lts? Wat is dat?’’, vraagt Leroy grinnikend, als we het over opleidingen hebben. ,,Jij bent echt jong’’, countert Chris. Hij kwam vanaf de lagere technische school in het gevangeniswezen terecht. Eerst in Hoogeveen en sinds tien jaar in Leeuwarden. Leroy volgde de sportopleiding CIOS en deed een tijdje SPH (sociaal pedagogische hulpverlening). Leroy werkt in PI Leeuwarden bij het Huis van Bewaring, waar verdachten verblijven tot ze zijn afgestraft door de rechter. Chris zocht na jaren op de gevangenisafdeling een andere uitdaging en vond die in de in de nieuwe vleugel voor zware criminelen, de Afdeling Intensief Toezicht (AIT).

loading

Hoe is het daar, sinds de opening in maart?

Chris: ,,Je moet leren omgaan met gedetineerden die af en toe vrij heftig zijn. Hier zitten een paar mannen uit de extra beveiligde inrichting in Vught, maar ook van andere afdelingen in Leeuwarden. Bewaarders hebben hier veel ervaring, maar de gedetineerden ook. Ze gebruiken dat om ons in een hoek te drukken en te manipuleren. Daar moet je mee kunnen dealen.’’

Lees ook | Dit is de nieuwe afdeling voor zware criminelen in de Leeuwarder gevangenis

Hoe was jouw eerste werkdag, Leroy?

Leroy: ,,De gedetineerden proeven en ruiken dat je nieuw bent. Je moet ‘nee’ durven zeggen en niet in de valkuil trappen dat je ze te vaak gaat helpen. Je moet ook geen botte lul zijn, maar een tussenweg vinden. Ik vond de eerste dagen wel spannend, omdat je alles dan alleen moet doen. Eerst loop je zes weken met iemand mee. Je mond is je grootste wapen, heb ik wel gemerkt.’’

Chris: ,,Je moet mentaal weerbaar zijn. Gedetineerden zijn ook anders tegen mannen, daarbij durven ze meer. Tegenover vrouwen die hier werken, zijn ze meer beschermend. Als het ergens mis gaat, sturen we er soms ook een vrouw op af om de boel te kalmeren. Wij zijn dan wel in de buurt, maar je ziet dat dat werkt.’’

Leroy: ,,Tegenover mannen hebben ze vaak meer haantjesgedrag.’’

Jullie zijn van verschillende generaties. Leer je ook van elkaar?

Chris: ,,Leroy zit heel erg in de uitleg. Als iemand bij mij komt, wil ik eerst van hem weten wat hij niet begrijpt en wat hij eraan denkt te kunnen doen. Continu de vraag bij hem neerleggen en daar waar nodig is, stuur ik bij. Dat is veel handiger. Ze moeten leren nadenken.’’

Leroy: ,,Leer ik weer wat.’’

Chris: ,,Wij kunnen ook van de jonkies leren. Ik vind het heerlijk om mijn praktijkervaring te delen. Maar ze vragen ook aan ons waarom we iets op een bepaalde manier doen. Dan moet je uitleggen wat je al jaren doet en waarom.’’

Zoals?

Chris: ,,We maken een rapport op als een gedetineerde iets doet wat niet mag. Soms sus je dat met een gesprek, maar af en toe schrijf je een rapport en dan komt de directeur langs om het af te handelen. Maar wij worden nu door de jongere collega’s gevraagd waarom we geen rapport schrijven. Iedereen heeft een eigen grens. Als iemand mij uitscheldt, ga ik daar mogelijk anders mee om dan een jonge collega, die wel een rapport opmaakt.’’

Leroy: ,,Als iemand mij een klootzak noemt, laat ik dat lekker gaan. Als je er telkens tegenin gaat, schiet dat ook niet op en gaat dat tegen je werken.’’

Chris: ,,Ik sprak een gedetineerde erop aan dat hij vaak met kanker schold. Ik zei dat ik het niet meer van hem wilde horen en liep weg. In de meeste gevallen, hoor je het dan niet weer. Het is geen verlies om weg te lopen, maar je wint er wel wat mee.’’

Hoeveel rapporten schrijven jullie?

Leroy: ,,Ik heb er vier geschreven, in acht maanden.’’

Chris: ,,Ik eentje in het laatste jaar. En dan gaat het puur over gedrag. Als we drugs vinden, krijg je sowieso een rapport. Dat gebeurt dus vaker.’’

Leer je ook inschatten wat gevangenen op hun kerfstok hebben?

Chris: ,,Op het Huis van Bewaring had ik dat heel erg. Toen iemand de afdeling opkwam, wist ik al of het om een verslaafde of een zedenklant ging.

Leroy: ,,Ik vraag me dat wel af. Hoe doen jullie dat?’’

Chris: ,,Dat is ervaring, jongen. Een junk begint meestal direct over medicatie, een zedenklant komt heel timide binnen. Mensen die een behoorlijk delict hebben gepleegd, komen met de borst vooruit binnen.’’

Leroy: ,,Ik merk ook wel dat verslaafden veel schooien. Om thee, suiker of koffie. Daar krijg je natuurlijk een boost van.’’

loading

Als ik de bak in moest, zou ik ook timide binnenkomen. Dat maakt mij niet direct een zedenklant.

Chris: ,,Je ziet wel een verschil, in de manier waarop ze praten, je hebt het direct door.’’

Leroy: ,,Het lukt mij ook al wat meer om te kunnen inschatten waar ze ongeveer voor zitten. Al wil ik dat niet eens altijd weten.’’

Waarom niet?

Leroy: ,,Je gaat anders naar ze kijken, ook al blijf ik objectief. Het kan zijn dat je anders met iemand omgaat, als je weet wat diegene heeft gedaan.’’

Chris: ,,Ik wil het niet weten. Ik ben ook mens en zou ook anders tegenover een inbreker staan als er bijvoorbeeld bij mij thuis zou zijn ingebroken. Of als je dochter is misbruikt of iemand in je familie is omgebracht. Dan kijk je anders naar dat soort mensen, maar juist hier moet je openstaan voor alle mensen. Iedereen is gelijk, maar tot op zekere hoogte. Als ze vervelend gedrag vertonen, wil ik daarop reageren en niet op wat ze hebben gedaan. Ik hoef ze niet extra te straffen door mijn gedrag aan te passen op iets wat zij hebben gedaan.’’

Leroy: ,,Op het Huis van Bewaring krijg je meer mee wat iemand heeft gedaan. Ze komen ook vaak bij me met vragen over hun zitting en vragen dan wat voor straf ze kunnen krijgen. Dat is voor mij natuurlijk lastig in te schatten.’’

Chris: ,,Als een advocaat zegt dat hij op drie jaar rekent en het valt zwaarder uit, is dat lastig voor ze. Dat leidt soms tot depressie en dan ga je veel met ze in gesprek. Maar soms willen ze er dan zelfs een einde aan maken. Een hele enkele keer gebeurt dat ook.’’

Dat klinkt heftig.

Chris: ,,Je bent uren zoet om met iemand te praten, om te laten zien dat het leven meer waard is. Een gedetineerde staat in het midden en draait rondjes, jij moet er in een grote kring omheen lopen. Je bent na zo’n gesprek bekaf en hebt tijd voor jezelf nodig. Maar dat heb je niet, want je moet weer door.’’

Is het lastig om dan afstand te bewaren tot de gedetineerde?

Chris: ,,Je komt dichterbij dan normaal, maar je houdt een beroepsafstand. Je laat het je niet raken, want je moet het overzicht houden. Als ik bij hem in het midden ga staan, kom ik ook in de emotie en dat is niet in het belang van de gedetineerde. Het is heel frustrerend soms, maar je moet afstand houden. Je moet zorgen dat je ze een ander inzicht geeft.’’

Leer jij nu ook van hem?

Leroy: ,,Zeker. Want hoe ga je zo’n gesprek voeren, daar ben ik dan wel mee bezig.’’

Is het werk in de afgelopen decennia veel veranderd?

Chris: ,,Vroeger stonden we wel eens met drie man een dreigend gesprek te voeren met een gedetineerde die vervelend was. En dat gebeurde op centimeters afstand. Dat hoef je nu niet meer te doen, dat wordt niet meer geaccepteerd. Gedetineerden waren toen ook anders, in de omgang met ons. Als wij iets doen wat niet mag, krijg je de beklagcommissie en een advocaat op je af. Alles wordt tegen ons gebruikt en dat was eerder niet zo. Je groeit mee in je werk.’’

Kijken jullie nu anders naar criminelen dan voorheen?

Chris: ,,In het begin zat ik er bovenop en wilde ik mensen er beter uit krijgen dan ze erin gingen. Maar ik kan ze niet verbeteren, dat moeten ze zelf doen. Ik reik alleen de handvatten aan en wil vooral niet dat ze er slechter uit komen.’’

Leroy: ,,Je gaat met ze in gesprek, maar ze moeten het zelf doen. Je wilt ze een tekening geven die nog moet worden ingekleurd, zodat ze wél iets van hun leven maken. Ik vind het fijn om iedere keer weer met andere mensen te werken. Op het Huis van Bewaring is veel verloop en als ik terug kom van vakantie, kunnen er zo weer twintig nieuwen zitten. Het werken met verschillende doelgroepen maakt het werk zo leuk.’’

In de gevangenis zitten veel gedetineerden met een licht verstandelijke beperking. Hoe is dat?

Chris: ,,De GGZ zet een stempel op mensen en zegt dat ze afwijken van het normale. Maar wie bepaalt wat normaal is? We krijgen steeds meer mensen binnen die niet helemaal toerekeningsvatbaar zijn. Vanuit die beperking plegen ze een delict.’’

Leroy: ,,Als je eerder aan de bel trekt, krijgen zij de juiste behandeling en komen ze hier niet meer binnen. Ik ben er veel mee bezig. We maken van iedere gedetineerde een dagrapportage en zijn daar veel tijd aan kwijt. De werkdruk ligt hoog en we zitten veel achter de computer voor dat soort administratief werk.’’

Chris: ,,Op de AIT heb je veel te maken met een stille dreiging. Ik deelde drie maanden geleden medicatie uit, maar er viel een pilletje op de grond. Maanden later kom ik terug en het eerste wat hij zegt: ‘je laat het pilletje niet op de grond vallen’. Je wordt continu aangesproken op wat je gedaan hebt. Dat zorgt voor druk.’’

Kun je het werk loslaten, wanneer je thuis bent?

Chris: ,,Toen ik eens met mijn toenmalige vrouw uit eten was, wilde ik per se de deur zien. Ik zit nooit met mijn rug naar de deur. Zij ging op een plek zitten waar ik wilde zitten. Nou, ze kon opstappen. Anders was ik naar huis gegaan. Je moet ook altijd weten waar je sleutels zijn. Daar ben je verantwoordelijk voor. Als een gedetineerde met sleutels loopt, kan hij alle deuren opendoen. Ik voel dertig keer per uur aan mijn broekzak.’’

Leroy: ,,De sleutels zijn je belangrijkste item. Die zijn heilig en dat kun je nooit zomaar laten slingeren. Thuis vergat ik mijn sleutels wel eens, maar nu echt niet meer. Behalve als mijn vriendin onze autosleutels ergens anders neerlegt.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct