De 'wegwerkers' van de Waddenzee: hoe het water bevaarbaar blijft

Elk jaar wordt de betonning aan boord van een betonningsvaartuig getakeld voor een onderhoudsbeurt. FOTO RWS

De Waddenzee is dynamisch. Hoe de natuur zich boven en onder water gedraagt, heeft effect op de waterwegen. Het is een oneindige opdracht om veerdiensten, vissersschepen en beroeps- en recreatievaart letterlijk in goede banen te leiden, volgens Bianca Boomsma en Wiebe Kramer van Rijkswaterstaat (RWS).

In de Waddenzee drijven 1.890 boeien en tonnen. De markeringen van de vaargeulen. Vaar je van zee richting vasteland, dan heb je groen rechts en rood links. ,,Een ezelsbruggetje is dat het hart van een zeeman bloedt als hij terug naar huis gaat”, vertelt Wiebe Kramer. Hij is Technisch Adviseur Baggeren en Bergen bij RWS.

Jaarlijks onderhoud

Er zijn verschillende markeringen. Boeien hebben verlichting, tonnen niet en dan zijn er nog bakens: een klein soort markering voor ondiepe vaarwateren. ,,Ook hebben we meetboeien. Die meten de golfhoogte, troebelheid, temperatuur en andere zaken. Die gegevens zijn bedoeld voor onderzoek.”

Elk jaar worden de boeien en tonnen voor een schoonmaakbeurt aan boord getakeld van een betonningsvaartuig. Een belangrijke taak volgens Kramer. Groen uitgeslagen betonning is minder zichtbaar.

,,Daarnaast kan aangroei een boei onder water trekken. Verder checken we de verlichting, wordt de ketting schoongemaakt en kijken we alle schakels na. Van de meetboeien worden ook de sensoren schoongemaakt.”

Verplaatste betonning

Grote blokken beton houden betonning op dezelfde plek. Een aantal elementen kan echter sterker zijn. ,,Door een storm met extreem hoogwater kunnen boeien op een andere plek belanden. Het kan ook voorkomen dat een zandplaat over het blok schuift. Dan moeten we het uitgraven.”

De vaarwegmarkeringsdienst van RWS maakt regelmatig rondes over de Waddenzee om de betonning te controleren. ,,We krijgen verder meldingen binnen van schippers die iets hebben opgemerkt.”

loading  

Vaargeulen peilen

Platen en geulen zijn op sommige plekken erg dynamisch. Peilingen brengen veranderingen in beeld. De veerverbindingen naar de vijf eilanden zijn opgeknipt in stukken, ook wel trajecten genoemd.

,,Voor elk traject is voorgeschreven hoe vaak er minimaal een dieptemeting moet plaatsvinden. Die frequentie hebben we bepaald aan de hand van historische gegevens en het gebruik van een vaarweg. Op sommige veerverbindingen vindt wekelijks een meting plaats.”

Meebewegen

Nautisch adviseurs van Rijkswaterstaat bepalen aan de hand van de gegevens of actie moet worden ondernomen. Als een wadgeul is verschoven, kan het voldoende zijn om betonning te verplaatsen. In andere gevallen is baggeren de beste optie. ,,Het uitgangspunt is dat we zoveel mogelijk meebewegen met de natuur”, vertelt Bianca Boomsma, omgevingsmanager bij RWS.

De peilingen voor de veerverbindingen voert de gecontracteerde baggeraar uit. Voor de rest van de Waddenzee voert de Centrale Informatievoorziening (CIV) van RWS surveys uit. Kramer: ,,De informatie die deze peilingen opleveren, is van belang voor het bepalen van de optimale posities van de betonning van de vaarwegen. Maar ook voor onderzoek en het maken van hydrografische kaarten.”

Beheerplan

Op basis van de peilgegevens bepaalt de baggeraar waar hij moet baggeren. Er is een minimale en maximale onderhoudsbreedte afgesproken voor de veerverbindingen en de vaargeulen naar havens.

,,Dit staat in het Natura2000 Beheerplan Waddenzee, wat onderdeel is van het onderhoudscontract met de baggeraar”, legt Boomsma uit. ,,We willen de natuur zo min mogelijk schaden en volgen zo goed mogelijk de natuurlijke geulen.”

Boomsma legt uit dat er vóór het baggeren nog waterbodemonderzoek plaatsvindt. ,,Stel dat de bodem en het water vervuild zijn, dan mag je het zand en slib niet verspreiden. Al komt dit hooguit in havens voor, het is een wettelijke verplichting die voor de hele Waddenzee geldt.”

Baggermethoden

Baggeren kan op vier manieren. Met een sleephopperzuiger schraapt de baggeraar zand en slib van de bodem. Het verspreiden hiervan gebeurt in een aangewezen gebied. Ook kan zand en slib dat de sleephopperzuiger opzuigt met een grijper in een beunschip of beunbak worden geladen, om vervolgens naar het verspreidingsgebied te worden vervoerd.

,,Ook kunnen we zand en slib door de heersende stroming laten verspreiden”, vertelt Kramer. ,,Dat kan bijvoorbeeld bij afgaand tij. Voorwaarde is wel dat het niet terugstroomt naar de nabijgelegen ondiepere gedeelten van de te baggeren vaarweg. De vierde methode is ploegen, waarbij ribbels op de zeebodem worden geëgaliseerd.”

Zandhonger

Tot op heden belandt een deel van het zand dat wordt gebaggerd buiten de Waddenzee. Dit verandert in 2022. ,,De Waddenzee heeft zandhonger”, verklaart Kramer. ,,De zeespiegel stijgt en de bodem moet meegroeien. Dus we verspreiden vanaf 2022 al het gebaggerde zand in de Waddenzee zelf. Het is nog wel mogelijk om het zand bijvoorbeeld te gebruiken om het strand van Harlingen op te spuiten en voor de vismigratierivier bij Kornwerderzand. In alle gevallen blijft het zand dan in het kustsysteem.”

Het oogt zo vanzelfsprekend, die boeien in het water, de schepen die van wal naar eiland weten te varen en andersom. Maar elke dag is een groep experts constant in de weer om alles bevaarbaar en veilig te houden. Boomsma vat samen: ,,Het is een klus die nooit is afgerond.”

loading