Het Woudagemaal.

Van waaierpompen tot zuigers en slakkenhuizen: zo werkt het 100 jaar oude Woudagemaal

Het Woudagemaal. FOTO ANP

Het Woudagemaal in Lemmer bestaat vandaag honderd jaar. Het ingenieuze bouwwerk pompte miljarden liters water Friesland uit.

Het grootste nog werkende stoomgemaal van de wereld bestaat vandaag honderd jaar. Het gemaal werd ontworpen door zijn naamgever en ingenieur Dirk Frederik Wouda. ,,Het was echt het hoogtepunt van de stoomtechniek van die tijd’’, zegt gemaalchef Yldau de Boer.

In de negentiende en begin twintigste eeuw kwamen ’s winters grote delen van Friesland onder water te liggen. Dankzij het gemaal kon de grote hoeveelheid water in de Friese wateren beter worden beheerst. Vanaf 1966 werd het werk van de Lemster machine deels overgenomen door het elektrische Hooglandgemaal in Stavoren. Bij hevige weersomstandigheden wordt het stoomgemaal nog steeds gebruikt. ,,Twee keer per jaar draaien we het voor opleidingen, zodat de draaiploeg precies weet wat er moet gebeuren. En daarnaast hebben we de afgelopen twee jaar drie keer echt gedraaid.’’

Het duurt uren voordat er voldoende stoom is om de machines aan te zetten. Eerst moet een bepaalde druk worden opgebouwd. Elf mensen werken zeker zes uur om de ketels te vullen met water, de zware stookolie te verwarmen en de ketels op te starten. Als de boel is aangezwengeld, kan het gemaal vier miljoen liter per minuut verpompen van het Friese water naar het IJsselmeer. Dat maakt het gemaal voor een deel ook zo bijzonder. ,,Het is alleen al heel ingenieus omdat het zo groot is en omdat er zo veel kuub water doorheen gaat.’’

Toen het gemaal gebouwd werd, was dat op een kantelpunt in de techniek, zegt De Boer. ,,Daarna zijn er eigenlijk geen stoomgemalen meer gebouwd. Al heel snel kwamen toen de dieselmotoren en elektrische gemalen.’’

Sinds 1967 werkt het gemaal op olie. Daarvoor werden kolen gebruikt. Op dit moment is eigenaar Wetterskip Fryslân aan het nadenken over alternatieve brandstoffen. Zo zijn blauwe diesel, LNG en ,,in theorie waterstof’’ mogelijkheden om straks stoom op te wekken. ,,Want we houden het stoomgemaal.’’ Een adviesrapport daarover ligt al klaar, maar het waterschap moet nog een knoop doorhakken. ,,Ik hoop dat er in de loop van het jaar een keuze komt. Maar dat is misschien te enthousiast van mij.’’

loading

Hoe werkt het gemaal?

Bij de schoorsteenpijp zitten vier ketels waarin stoom wordt gemaakt voor de stoommachines. De ketels worden in ongeveer een uur gevuld met water. Via de voorkant wordt stookolie in de vuurgangen verbrand, waardoor hete gassen door buizenstelsels in de met water gevulde ketels stromen. Van 1 liter water wordt 1700 liter stoom gemaakt. De schoorsteenpijp voert gassen af van de verbrande olie.

loading

In de grote machinehal staan vier stoommachines en acht waaierpompen. De stoommachines zetten de warmte-energie van de stoom om in bewegingsenergie. Iedere machine drijft twee pompen aan. De vliegwielen, die 10 ton wegen, zorgen ervoor dat de stoommachines gelijkmatig draaien. Omdat de machines in toefjes stoom toegediend krijgen, zou je zonder vliegwiel schokkende bewegingen krijgen.

loading

De stoom wordt in een cilinder geleid en drukt tegen twee zuigers. Door de druk worden die in beweging gebracht. Ze zijn verbonden aan een stang die meebeweegt. De stang brengt op zijn beurt een krukas in beweging die de pompen in de ronde slakkenhuizen aandrijft. Daar wordt het water met een soort bladen van de ene naar de andere kant geslingerd en richting het IJsselmeer geduwd.

loading

Als de stoom zijn werk heeft verricht en al een stuk is afgekoeld, gaat hij via een dikke, gele leiding naar een zwarte condensor. Daarin wordt de stoom, die dan nog zo’n 150 graden heet is, tot water gecondenseerd. Dit water wordt teruggeleid naar de stoomketels, zodat het opnieuw kan worden gebruikt.

loading

Ook voor het gemaal zelf is ooit bescherming bedacht: sluisdeuren tegen woeste buien van de Zuiderzee. Ze zijn volgens gemaalchef Yldau de Boer nooit gebruikt. Eerst werden ze niet gebruikt vanwege een ,,technische fout’’, zegt ze. Als de deuren dicht gingen, konden ze niet meer open door de tegendruk. Toen de Zuiderzee werd afgesloten werden de deuren helemaal ,,functieloos’’.

loading

Als het gemaal wordt opgestart, is dat vanaf de buitenkant goed te zien: stoom stijgt dan op bij Lemmer. De stoom buiten is maar tijdelijk en komt naar buiten, omdat de machines moeten worden opgewarmd. De machines in één keer hun werk laten doen, zou kunnen leiden tot schade aan het materiaal in het gemaal dat grotendeels van gietijzer is. Na het opstarten blijft de stoom in het systeem.

loading

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct