Zo’n beetje alles wat bekend is over de Amelander grafcultuur is nu te boek gesteld in ‘Begraven op Ameland’.

Volgens schrijver en funerair deskundige Leon Bok kent Ameland een ‘rijke en gevarieerde grafcultuur’. ‘Op de begraafplaatsen zijn van pakweg vier eeuwen de sporen van begraven terug te vinden, en in sommige gevallen gaan die nog verder terug zoals bij de zerk van Wytze van Cammingha (1552). Het betreft niet alleen verhalen over de onder de steen begraven personen en hun lief en leed, soms uitgedrukt in fraaie poëtische teksten, maar ook de geschiedenis van Ameland die te herleiden is aan de hand van de grafstenen. Veel van de grafmonumenten leggen een link met de walvisvaart, de koopvaardij, het reddingswezen maar ook het dagelijkse bestuur op het eiland.’

Het boek is een idee van stichting De Ouwe Pôlle, die al jaren een ‘werkgroep begraafplaatsen Ameland heeft. Die werkgroep pleit al jaren voor behoud van talloze bijzondere grafmonumenten op de oudste begraafplaatsen op het eiland. Ze worden geïnventariseerd, gefotografeerd en daarmee bleven de verhalen maar komen. Verhalen over oorlogen, pandemieën, de zee en het alledaagse eilandleven door de eeuwen heen. Veel van die verhalen worden gebundeld in het boek. Geïnteresseerden kunnen intekenen op amelanderhistorie.nl.

Ameland kent vijf begraafplaatsen, waarvan er drie net zo oud zijn als de bijbehorende dorpen. De gemeente Ameland beheert ze, ‘als een cultuurhistorische plaats waar steeds nieuwe verhalen aan toegevoegd kunnen worden’. De twee andere dodenakkers hebben een katholieke signatuur, en de oudste wordt al een eeuw niet meer gebruikt.

Christendom op Ameland

Ameland is een jong eiland en dat is terug te zien in de funeraire geschiedenis. In de rest van het land werden al duizenden jaren grafheuvels opgericht, terwijl aan het begin van de jaartelling Ameland nog nauwelijks een eiland viel te noemen en dus ook nauwelijks bewoning had.

Rond het jaar 1000 bereikte het christendom Ameland. Eerst werden er houten kerken gebouwd, die rond de 12e eeuw steeds meer werden vervangen door stenen exemplaren.

Rond de nieuwe Amelander kerken werden ook doden begraven. Dat gebeurde ook in de kerk: bij opgravingen in Hollum zijn in het koor veel grafsporen gevonden. Verder zijn van het begraven in kerken op Ameland weinig zichtbare sporen terug te vinden, omdat van de drie oorspronkelijke kerken er nog slechts één over is. In Ballum ligt er nog wel een enorme grafzerk als afdekking van de grafkelder van de Van Cammingha’s. Die familie was in de vijftiende en zestiende eeuw Vrij- en Erfheer van Ameland. Lieden van adel en geestelijkheid waren bij uitstek degenen die destijds in de kerk begraven werden.

loading

Verdwenen graven

Ook van de door de zee verzwolgen dorpen is informatie over begraafplaatsen bekend. Sier, een vissersdorpje aan de westpunt van Ameland, verdween in de achttiende eeuw in zee. In 1949 nog werden bij een afgeslagen stuk duin doodskisten gevonden. Een klein grafsteentje, gedateerd 1678 en afkomstig uit Sier, dat op het strand gevonden werd, is ondergebracht bij het Noordelijk Scheepvaartmuseum in Groningen.

De beide wereldoorlogen hebben op de Amelander begraafplaatsen hun sporen nagelaten. Sommige daarvan zijn alweer uitgewist, zoals die van de Eerste Wereldoorlog (1914-1918), maar op de begraafplaats van Nes zijn nog veel geallieerde graven uit de Tweede Wereldoorlog (1939-1945) te vinden. Het betreft vooral graven van op het eiland aangespoelde zeelieden of bemanningen van vliegtuigen.

Burenplicht en rondzwervende geesten

Een bijzonder historisch gebruik op Ameland was de zogenaamde burenplicht. Wanneer iemand was overleden, werden de naaste buren als eerste ingelicht. Was de overledene een vrouw dan kwamen twee buurvrouwen, was de overledene een man twee buurmannen. Als eerste werd dan meestal een glaasje gedronken. Daarna verliet de familie de ruimte waar het lichaam lag. De buren gingen vervolgens langs de deuren om het nieuws te verspreiden.

loading

Het was op Ameland ook gewoonte dat op de dag van de begrafenis de naaste familie - en soms de buren - lakens voor de ramen hingen. Deze gebruiken hebben een voorchristelijke oorsprong en moesten zorgen dat geesten geen kans kregen de ziel van de overledene mee te nemen of om de ziel van de dode niet de gelegenheid te geven te ontsnappen. Door de lakens voor de ramen konden boze geesten niet naar binnen kijken. Dat de buren ook lakens voor hun ramen hingen, had te maken met het feit dat ook zij vreesden dat rondzwervende geesten per ongeluk bij de verkeerde deur zouden aankloppen.

Halverwege de twintigste eeuw - in de tijd van dominee A.H. Nijkamp (1949-1954) – werd begonnen met begraven vanuit de kerk. Niet lang daarna, in 1965, is men in Hollum gestopt met de burenplicht. In februari 1964 was in Hollum een begrafenisvereniging opgericht en vanaf 1965 was er ook in Nes en Buren een begrafenisvereniging. Met ingang van 1967 was die er ook in Ballum. In diezelfde jaren was de bijzondere gewoonte van de burenplicht met al zijn gebruiken rondom de dood dus niet meer nodig in de dorpen.

loading

Grafmonumenten

Op het kerkhof in Hollum zijn talloze grafmonumenten te vinden waarvan sommige teruggaan tot vroeg in de achttiende eeuw toen Ameland voorspoed ondervond van koopvaardij en walvisvaart. Oude en nieuwe grafmonumenten verwijzen naar de geschiedenis van Hollum en het eiland. Soms bevatten nieuwe grafstenen hele duidelijke verwijzingen naar het eiland, zoals een aantal zerken met daarop de vuurtoren van Ameland. Andere stenen voegen zich perfect in het beeld, maar blijken nog vrij jong te zijn. ‘Dit getuigt ervan dat veel dorpsbewoners de typische karakteristiek van het kerkhof koesteren. In die zin is het goed dat er een uitbreiding achter de kerk ligt waar veel moderne voorbeelden van grafkunst hun plek krijgen en dat op het oude gedeelte moderne stenen ingepast worden in de oude structuur’, schrijft auteur Leon Bok in het boek. Redacteur en historicus Pieter Jan Borsch valt hem bij. ,,Op de oude begraafplaatsen mogen alleen oud model grafstenen gebruiken. Daarmee houd je de eilander grafcultuur in stand.’’

Ook op de begraafplaats in Nes ligt een aantal zeer oude zerken, waaronder eentje uit 1753 - een jaar nadat het eerste exemplaar van deze krant verscheen. De naam die erop staat is die van Hendrik Lammerdts Kooiker, die op 31 januari van dat jaar stierf. De steen kent bovenin een huismerk en daaronder een tekst. De steen voor de vrouw van Hendrik, Grietje Paulus Slot (1683- 1763) ligt ernaast, maar is nauwelijks meer leesbaar. Het uiterlijk van de grafstenen is veelal grijsgroen door de kleur van het hardsteen en de typische verwering waarbij alg, mos en korstmos een grote rol spelen. Tussendoor staan soms moderne, eigentijdse grafmonumenten.

Toekomst van de grafcultuur

Bok en Borsch zijn hoopvol gestemd over de toekomst van de grafcultuur op Ameland. Een paar jaar geleden nog was er onrust over de oude zeemansgraven, die volgens Borsch onvoldoende beschermd werden door de gemeente. Inmiddels heeft Ameland de lijst met bijzondere graven fors uitgebreid, vertelt de historicus. ,,Een groot aantal stenen mag nooit meer weg. Dat is goed nieuws.’’

Hergebruik van stenen kan volgens Borsch helpen om de grafcultuur overeind te houden - sommige eeuwenoude zerken zijn nauwelijks nog leesbaar maar nog wel goed bruikbaar. ,,Die zou je bijvoorbeeld op de achterkant opnieuw kunnen graveren.’’

Volgens Borsch en Bok zijn er evenwel nog steeds ,,veel interessante verhalen’’ op te sporen over de graven op Ameland. ,,Een onderwerp als bijvoorbeeld een kerkepad dat naar kerk en begraafplaats voerde, is ook nog voer voor onderzoek.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Ameland
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct