Hayo de Vries doet de garage open met de afstandsbediening.

Wirwar aan de Ie: Waarom is Woudsend nooit een stad geworden?

Hayo de Vries doet de garage open met de afstandsbediening. Foto: niels de vries

Dwars door Woudsend loopt de Ie, de levensader en bron van het bedrijvige waterknooppunt. Daaraan groeide een wirwar aan steegjes, een levendig doolhof dat het andere verhaal vertelt van het ‘koppige dorp met stadsfatsoen’.

Sneek, IJlst, Sloten, Stavoren, Hindeloopen, Workum. Woudsend wordt omringd door steden en ligt pontificaal aan de Elfstedenroute. Had dat niet gewoon de Twaalfstedenroute moeten zijn? Waarom is Woudsend nooit een stad geworden?

,,Tsja, dat is en blijft de vraag”, antwoordt Loek Hogenhout turend over de Ie voor zijn huis. Ook Douwe Zondervan, voorzitter van de historische kring Woudsend moet het antwoord schuldig blijven. ,,It bliuwt in riedsel.”

In oude geschriften wordt Woudsend getypeerd als ‘een dorp met stadsfatsoen’, zegt Hogenhout. ,,Dat werd ontleend aan de statige huizen langs het water, de winkels in de Midstrjitte, de boterwaag, het Heerenlogement aan de Dyk en de 25 tapperijen die het dorp rijk was.”

Stadsrechten

Het verhaal dat Woudsend eigenlijk stadsrechten had moeten hebben, is nooit bewezen, maar hardnekkig. Graven, hertogen en bisschoppen verleenden die rechten in middeleeuwen, legt Hogenhout uit. De voorwaarden waren dat een dorp over handelsbetrekkingen moest beschikken, eigen rechtspraak moest hebben, een jaarmarkt moest organiseren en over een eigen handelsgebouw, oftewel een waag moest beschikken. ,,Woudsend voldeed in die tijd aan al deze criteria”, stelt Hogenhout. ,,Toch is het nog steeds slechts een dorp.”

H et verhaal gaat dat de toenmalige bewindvoerders verschillende malen Woudsend hebben bezocht en het telkenmale aan de stok kregen met de inwoners. ,,Zij kregen al snel de naam koppig, eigenwijs en dwars te zijn en zich niet te willen onderwerpen aan de ‘hoge heren’ van die tijd. Dat zou de reden zijn dat de stadsrechten aan onze neus voorbij zijn gegaan. En dat vinden de zelfbewuste Woudsenders niet erg.”

loading

Het is een van de verhalen die worden verteld in de Elf Stegentocht, een historische wandelroute door de negentien stegen van Woudsend. De minder bekende kant van het dorp die het vertellen waard is, vinden de beide dorpsmannen. ,,Eins draait alles yn ús doarp om de Ie”, zegt Douwe Zondervan tijdens het ommetje. ,,De oarsprong, de bloei en hjoeddedei.”

Het dorp ontstaat rond 1200 op een zandrichel in het waterrijke veengebied. Gesticht door zeven paters van de orde van de Karmelieten, zo wil de overlevering. Die bouwden in 1337 een klooster op de miniterp. Aan de Ie ontstond een boerennederzetting die later uitgroeit tot een druk handelscentrum met een bloeiende industrie van scheepsbouw en internationale handelsvaart. Woudsenders voeren op de Oostzee, maar ook naar Frankrijk, Portugal en Ierland.

Omstreeks 1750 was Woudsend thuishaven van 25 à 30 zeeschepen en meer dan een derde van de beroepsbevolking werkte in de visserij, scheepvaart, scheepsbouw of daaraan verbonden bedrijven zoals mast- en blokmakerijen, zeilmakerijen, timmerbedrijven, touwslagers, twee houtzaagmolens , zegt Hogenhout.

Bruisend centrum

A an het water zaten allemaal werfjes en het dorp dijde uit met bebouwing die vlak achter elkaar werd opgetrokken. Zondervan: ,,It wetter wie de libbensader fan it doarp.” Zo ontstond een wirwar aan steegjes met opeen gepakte huizen, winkeltjes en bedrijven. De structuur van de huidige oude kern van het dorp is nog vrijwel onveranderd, laten Zondervan en Hogenhout zien tijdens de tocht.

De Midstrjitte was het bruisende centrum, in bijna elk huisje was ook een winkel van kruideniers, groentemannen, bakkers, slagers, met allerlei nering: klompen, drank, rookwaren, petroleum, gereedschappen, kachels of verf. Het was armoede, begin vorige eeuw. ,,Faaks hiene de froulju thús in winkelsje om wat by te fertsjinjen of om’t se widdo wiene”, zegt Zondervan.

loading

Een van die panden was een paar jaar geleden wereldnieuws. Eigenaar Hayo de Vries wilde een arbeidershuisje ombouwen tot garage, maar kreeg daarvoor geen toestemming van de gemeente. Hij loste het probleem op door de monumentale gevel om te bouwen tot draaibare garagedeur. Als hij nu zijn wagen naar buiten wil rijden, vouwt de complete gevel open. Hogenhout: ,,Toen dat in het nieuws kwam, ging het viraal. Frieslands meest bijzondere parkeergarage staat in Woudsend.”

Aan de Dyk wordt flink getimmerd in de oude panden van Woudsend Verzekering, ze worden omgebouwd tot wooncomplex met 23 appartementen. Toen de scheepvaart inzakte, was het de verzekeraar die een grote rol had in de werkgelegenheid in het dorp. De bekende Woudsender familie Tromp richtte in 1816 de Onderlinge Brand Waarborg Maatschappij van Woudsend op. Op de top werkten er 280 mensen in ‘het kantoor’ zoals de verzekeraar in de volksmond heette. Uiteindelijk nam ASR Verzekeringen het over, in 2012 is besloten de vestiging Woudsend te sluiten.

Gehecht

V andaag de dag draait de bedrijvigheid in Woudsend weer volledig om de rivier die het dorp in tweeën splijt. Horeca, jachthavens, en de bedrijven: alles is gericht op de watersport. ,,De Ie sit yn ús ieren.” Zondervan loopt de smalle steeg Kollegat in. De zachte kalkstenen muur staat vol namen gekrast. J.W. Bijlsma, 16 jaar 1949. Kobus 2002, Dina+Arthur ‘97. Het is de liefdesmuur, de plek waar verliefde stellen hun relatie vastleggen in steen. Generatie op generatie. Veel namen wonen nog altijd in de straatjes en stegen.

Woudsenders zijn gehecht aan hun dorp. Jeugd trekt amper weg en ouderen willen er graag tot hun dood blijven. Hun dorp blijkt geen stadse status nodig. De koppige, eigenwijze en dwarse Woudsenders hebben genoeg aan het water, dat geeft houvast. De slagader van hun kloppende dorpshart. De Ie was en is van levensbelang voor Woudsend.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct