Douchen, eten koken, het huis verwarmen: over dertig jaar moeten we het doen zonder aardgas. Iedere gemeente moet dit jaar dorpen en wijken aanwijzen die als eerste van het gas kunnen. Wat merken we ervan?

Als bij het proefproject in Garyp één ding duidelijk is geworden, is het wel dat het niet gratis wordt om van het gas af te gaan. Per woning moet daar 15.000 tot 70.000 euro worden geïnvesteerd.

Toch zullen we er de komende decennia aan moeten geloven, want de doelen uit het Klimaatakkoord van 2019 zijn duidelijk: in 2030 moeten 1,5 miljoen woningen aardgasvrij zijn, en uiterlijk in 2050 zeven miljoen. De eerste stappen worden dit jaar gezet.


Wat gaat er precies gebeuren?

Alle gemeenten wijzen nog dit jaar dorpen en wijken aan waar zij kansen zien om vóór 2030 van het gas af te gaan. Waar zijn wellicht warmtenetten mogelijk, zijn er bedrijven met restwarmte of kan worden geëxperimenteerd met warmte uit water: dat soort vragen moet nog dit jaar worden beantwoord in een gemeentelijke Transitievisie Warmte.

,,Het is een soort nulmeting: waar staan we nu, hoe ziet de woningvoorraad eruit en wat zijn potentiële warmtebronnen”, zegt Marc Jager van Royal HaskoningDHV. Dit adviesbureau begeleidt allerlei gemeenten, waaronder zes Friese, bij het opstellen van de visie. ,,Als je bijvoorbeeld een kaasfabriek in de buurt hebt en nog enkele bedrijven waar restwarmte vrijkomt bij het productieproces, kan het interessant zijn om te kijken naar een warmtenet.”

Voor alle uitgekozen dorpen en wijken moet er ook een plan komen om de overstap te realiseren. De gemeenten maken die samen met de inwoners.


Welke technieken maken in Friesland de meeste kans?

Het hangt er maar net vanaf waar je woont. In grote plaatsen als Leeuwarden, Drachten, Heerenveen en Sneek is de kans groter dat wordt gekozen voor centrale warmtewinning op grote schaal. Bij geothermie (aardwarmte) is namelijk deelname nodig van minstens 1000 tot 2500 woningen, om zicht te houden op een rendabele investering.

Op het platteland is de situatie anders. Jager: ,,In veel gevallen is niet op voorhand een collectieve oplossing mogelijk. Dan komt het aan op individuele mogelijkheden als groengas, een warmtepomp (die warmte onttrekt aan de buitenlucht, red.) of de inzet van aardwarmte.” Wel zijn lokaal wellicht collectieve oplossingen mogelijk, bijvoorbeeld met restwarmte van bedrijven of aquathermie, maar mede vanwege de relatief grote afstanden kan dit waarschijnlijk alleen lokaal.

Friese gemeenten denken dat het in de meeste gevallen aan zal komen op hybride warmtepompen. De warmtepomp houdt dan het huis op temperatuur, terwijl de cv-ketel op aardgas blijft zorgen voor warm kraan- en douchewater. Op koude dagen kan de cv-ketel bijspringen bij de warmtepomp. Bewoners gebruiken dan aanzienlijk minder aardgas, is de gedachte, en kunnen in de toekomst relatief gemakkelijk van het gas af. Als dan maar voldoende alternatieven, groengas of wellicht waterstof, beschikbaar zijn.

De overstap op volledig elektrisch (met warmtepompen) lijkt alleen reëel in nieuwbouwwijken, waar huizen al goed geïsoleerd zijn. Al komt dan het probleem in beeld van de netcapaciteit: het elektriciteitsnet moet dan worden verzwaard, vooral met het oog op de piekvraag bij koude dagen. Zo’n oplossing kan bovendien niet overal worden toegepast, zegt Jager. ,,Het werkt weliswaar goed, maar vraagt wel stroom. Als we er massaal voor zouden kiezen, zou heel Nederland straks volstaan met windmolens en zonneparken. Dat willen we ook niet.”


Ik woon in een dorp of wijk waar mijn gemeente de komende jaren mee aan de slag wil. Kan ik worden verplicht om mee te doen?

Nee, verplichten is op dit moment wettelijk niet mogelijk. Gemeenten gaan vooral hun best doen om inwoners over te halen. Het belangrijkste argument zal dan financieel zijn: aardgas is relatief duur en de belasting gaat de komende jaren alleen maar omhoog. Ze hopen inwoners mee te krijgen door een overstap zo aantrekkelijk mogelijk te maken. Als bijvoorbeeld een warmtepomp van 10.000 euro binnen vijf jaar is terugverdiend, zullen veel mensen er wel oren naar hebben. Als dat veertig jaar duurt, is het een ander verhaal.

Een plan voor een lokaal net met restwarmte van bedrijven zal dus ook alleen kans maken als het voor bewoners uit kan. Daar kan bij helpen dat er nu nog subsidiemogelijkheden zijn voor nieuwe technieken als aquathermie – het is de vraag of dat in de toekomst zo blijft. Jager: ,,Maar het is een absolute randvoorwaarde dat ze zelf moeten willen. Het móét van onderop.”


Ik wil wel van het gas af, maar het alternatief kan ik niet betalen. Wat nu?

Dat is nog een lastig verhaal. Landelijk is afgesproken dat de afkoppeling van het aardgas woonlastenneutraal gebeurt, maar daarbij geldt altijd wel een bepaalde termijn. Er blijven investeringen nodig die moeten worden terugverdiend. Dat blijkt ook in ‘proeftuin’ Garyp, waar tientallen huiseigenaren overstappen op volledig elektrisch. De investering per woning loopt daar op van 15.000 tot 70.000 euro. Er is onder meer veel extra isolatie nodig.

,,De overheid denkt er op dit moment over na, hoe het voor individuele huishoudens kan worden gefinancierd. Een oplossing kan zijn dat het wordt voorgeschoten, en dat huishoudens het terugbetalen via de energierekening.” Het zou dan kunnen gaan om een soort erfpacht, zegt Jager, die bij een woningverkoop ook mee overgaat naar de nieuwe eigenaar. ,,Heel vaak is het dan zo: wat je per maand bespaart, gebruik je om af te lossen.”

Overigens lijken de investeringskosten bij een overstap op groengas aanmerkelijk lager. In Wijnjewoude wordt een proefproject opgezet waarbij mest van lokale veehouders wordt vergist en in het reguliere aardgasnet wordt gebracht. Van groengas is al wel duidelijk dat lang niet alle Friese woningen ervan kunnen worden voorzien: daarvoor kan er te weinig van worden gemaakt.


En de Duitsers dan?

Vaak wordt erop gewezen: in Duitsland gaan ze juist áán het aardgas. Maar de situatie is wel heel anders dan die in Nederland, zegt Jager. Hij wijst erop dat in Duitsland nog veel steenkool, bruinkool en olie wordt gebruikt. ,,Met allemaal een vele malen hogere CO2-uitstoot dan aardgas.”

Volgens Jager speelt mee dat Nederland niet afhankelijk wil zijn van de gasimport uit Rusland of andere landen. ,,Ik snap dat mensen denken: wat een onzin. Maar er zit wel logica in. In Duitsland zijn ze het al gewend om te importeren. En wij hebben al in de jaren zestig in alle woningen de kolenkachel vervangen door aardgas. In die zin lopen we voorop.”


Wat gaat er nu gebeuren?

Friese overheden zullen de komende jaren allereerst extra hun best doen om de isolatie te stimuleren. Vaak is dat een voorwaarde om van het gas af te kunnen – alternatieven als aquathermie krijgen een slecht geïsoleerde woning niet eens warm. Friese gemeenten rekenen er ook op dat de komende jaren veel geïsoleerd gaat worden. Onlangs becijferden ze dat de warmtevraag van gebouwen in 2030 met 13 procent is gedaald ten opzichte van 2017, tot 16.300 terajoule per jaar.

En verder gaan de gemeenten aan de slag in de dorpen die ze hebben aangewezen. Bewonersbijeenkomsten, mensen enthousiast maken en waar mogelijk de afkoppeling ook echt realiseren. En later, met alle ervaringen die nu worden opgedaan, kijken hoe de volgende stap kan worden gezet.

Voorlopig is in ieder geval nog niets in beton gegoten, zegt Jager. ,,De conclusie kan op sommige plaatsen zijn dat het níét lukt. Een warmtenet heeft bijvoorbeeld vaak alleen nut als minstens 70 procent meedoet. Het is ook niet zo dat er nu een doel ligt: dit dorp moet over tien jaar van het gas zijn en die wijk over vijftien jaar.”

Het kan de komende jaren veranderen als het niet snel genoeg gaat, maar eerst gebeurt alles dus op basis van vrijwilligheid. En wordt vooral gekeken naar lokale plannen als aquathermieprojecten in Heeg en de Leeuwarder Oranjewijk. ,,Het is vooral ook werken aan de maatschappelijke acceptatie: laat zien dat een techniek werkt, niet tot problemen leidt en betaalbaar is.”

Elektrisch, warmtenet of restwarmte

Waar veel gemeenten net zijn begonnen aan de warmtevisies, zijn ze in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel al klaar. Zij willen beginnen in 6 van de 28 dorpen.

In drie dorpen wordt ingezet op een overstap naar volledig elektrisch. Garyp geldt al als landelijk proefdorp, waarvoor het rijk 5,7 miljoen euro subsidie heeft uitgetrokken. Bij het lopende project moet 80 tot 90 procent van de 700 woningen volledig aardgasvrij worden.

In Buitenpost lijken vooral de nieuwbouwwijken aan de zuidkant van het dorp geschikt. De 350 woningen zijn vrij nieuw en dus goed geïsoleerd. In Harkema is al een lokale energiecoöperatie actief, die vooral mogelijkheden ziet voor 280 woningen in het zuiden van het dorp.

In twee dorpen wordt gedacht aan een collectief warmtenet. Vooral in het centrum van Surhuisterveen zien de gemeenten potentie, omdat veel warmtevragers (zoals verzorgingshuis ’t Suyderhuys en appartementen- en winkelcomplexen in het centrum) relatief dicht bij elkaar zitten. Er zou dan een nieuw leidingnet moeten komen met warm water, dat door een nog te bepalen bron zou moeten worden verwarmd.

In Ryptsjerk wordt al door dorpsbewoners nagedacht over een (kleinschaliger) warmtenet. Bij dorpshuis De Einekoer en cbs Alpha zouden proeven kunnen worden gedaan.

Verder is op het bedrijventerrein van Sumar wellicht het onderling uitwisselen van ‘restwarmte’ mogelijk. Ondernemers die hun warmte niet kwijt kunnen, zouden die dan kunnen leveren aan collega’s.

Voor ieder dorp komt een projectgroep, die kijkt of en hoe de ideeën uitvoerbaar zijn.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Energietransitie
Duurzaamheid
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct