Visser Henk Buitjes. FOTO LC

Vissers willen afval in zee opruimen, maar lopen tegen veel bureacratie aan

Visser Henk Buitjes. FOTO LC

Vissers willen graag helpen om de rotzooi van de MSC Zoe op te ruimen op het wad en de Noordzee. De bureaucratie is frustrerend. Een nacht op pad met de ZK 37.

‘Kijk, dit zat in de netten.” Op de steiger van de garnalenkotter ZK 37 liggen twee dekbedden en een waterkoker. Per abuis in zee beland en afgedreven, bij toeval door vissersnetten weer boven gebracht. Die spullen worden hier ter vernietiging afgehaald, terwijl zowat gelijkertijd de vissers op zee de vangnetten opnieuw uitgooien.

„We hebben ook drie zwarte koffers gevonden”, zegt Berend Wierenga (63), knecht en tweede schipper op de kotter. In de vijftig jaar dat hij het vissersberoep uitoefent is hij wel eens vaker gekke dingen tegengekomen op zee, toch klinkt er zowaar enige opwinding in zijn stem als hij vertelt over de ongeloofwaardige vondsten van de afgelopen weken. „Eén van de koffers was nog heel”, zegt hij. „Die heb ik meegenomen.”

We komen los van de wal. Garnalenvisser Henk Buitjes (59) uit Warffum vaart voor het eerst uit deze week. Het weer is deze maartmaand eindelijk eens goed voor de vissers. Door de aanhoudende krachtige wind bleef Buitjes een hele week aan wal.

Zeegat

We vertrekken uit Lauwersoog en varen door het zeegat tussen Ameland en Schiermonnikoog. De garnalenkotter gaat met een flinke vaart tegen de stroming in. De klotsende golven onder de boot zorgen voor wat ontzag en wat bezinning, helemaal wanneer we een zandbank met zeehonden voorbijvaren. In plaats van te kunnen genieten van dat beeld dringen zich vragen op over de nu onzichtbare ramp in dit gebied. Hoe is het hier met de vervuiling van de zeebodem gesteld? Hoeveel troep hebben de dieren in hun magen zitten?

Volgens het voorlopige onderzoek liggen op de stranden en kusten van de Waddeneilanden tussen de twee- en driehonderd korrels plastic per vierkante meter. Het is moeilijk bij de abstracte getallen een voorstelling te maken.

Ongeveer 3 mijl boven Ameland is de zee veel rustiger en gaan de netten uit. Wierenga en Buitjes vertellen wat zij sinds de containerramp van de MSC Zoe als bijvangst aan dek gehaald hebben. De lijst met spullen is lang. Een greep: dekens, dekbedden, sportbroeken, jassen, rieten mandjes en speelgoed, zoals een sabel en harnasje en ook elektrische kinderauto’s van BMW.

„Alles wat je bij Action of Ikea kunt vinden kom je tegen”, stelt Buitjes. Ook al aangetroffen: kluwen kabels van een auto en het dashboard van een Kia.

Bigbag

Welke problemen de vissers ondervinden als gevolg van de ramp? „Je kunt in de eerste plaats niet vissen waar je wilt vissen”, zegt Buitjes. „Je bent bang dat je een container raakt, met het risico dat je vastloopt of omslaat. Inmiddels zijn die risicoplekken wel wat beter bekend. En dan is er schade en oponthoud. We hadden tot nu vaak een bigbag vol rommel als we terugkwamen van het vissen.”

Door het zware spul slijten de visnetten veel sneller. De dekens lopen onder water vol zand en worden kilo’s zwaarder. De kabels en stukken ijzer kunnen verstrikt raken in de netten. Het duurt tijden, zegt Buitjes, om die rotzooi uit de netten te verwijderen. „Een half uur is niks.”

loading

Voor schadevergoeding moet de visser aantonen dat de beschadigingen en slijtage aan de netten door het containerafval ontstaan zijn. De Nederlandse Vissersbond heeft de verwerking van de declaraties van vissers op zich genomen, maar kreeg nog niet veel formulieren binnen. Vissers vinden de Engelstalige formulieren ingewikkeld. En tot nu toe werd er nog geen schade van vissers door de verzekeraar BMT Global vergoed. Door het nadrukkelijke verzoek van de bond schrijft Buitjes wel alle reparatiekosten op die hij uitvoert, hij gaat zijn claim nog indienen, zegt hij.

De visser spreekt kalm en geduldig over de onrustige periode in de visserijsector. Af en toe denkt hij even iets langer na over zijn woorden. Hij gaat geen enkele vraag uit de weg, al is hij in zijn antwoorden en uitleg zo kort dat zijn diepere gedachten en gevoelens grotendeels onbekend blijven.

Tijd is kostbaar

Op zee is de tijd voor Buitjes momenteel kostbaar: volgens de visserijregels mag hij op dit moment met zijn kotter wekelijks twee maal 48 uur onafgebroken op zee zijn, daarna moet hij een week rust nemen. Door een garnalenexplosie in het najaar zijn de prijzen voor de garnalen momenteel erg laag. De kiloprijs ligt nu op een minimumbedrag van 2,83 euro, terwijl de visser een jaar geleden in deze tijd 10 tot 12 euro voor een kilo kreeg. De koelhuizen liggen nog steeds vol met garnalen van vorig jaar.

„Ik weet nooit waar ik mee thuiskom en wat ik verdien. Het is ook wel de sjeu van het vak”, vindt Buitjes. „Maar met deze prijzen, en het lijkt erop dat ze nog wel een tijd zo blijven, houden we er weinig aan over. Iedereen is nu wel bijna door de buffers van vorig jaar heen.”

Waadpak

Zo om de twee uur hijst Wierenga zich in zijn waadpak om de netten te legen. Aan beide kanten van de boot komen de zware visnetten uit het water tevoorschijn. Krabbetjes klauteren langs de buitenkanten van de netten omhoog. De netten worden één voor één met een kraan op het dek overgebracht en met een plof in een sorteerbak geleegd. Daar worden de garnalen gescheiden van de kleine visjes als haring, wijting en tong. Een enkele keer zit er een schol tussen en eens een zeeworm en de schaar van een heremietkreeft.

(Tekst loopt door onder de video)

loading

Plastic of fabriekstroep komen we aan het begin van de dag niet tegen. „Maar het kan zomaar dat er bij Borkum straks weer van alles in de netten zit, hoor”, zegt Buitjes bij de eerste vangst nog. Op het nieuws hoorde hij dat er de afgelopen dagen door de stroming nog van alles op de Duitse kust was aangespoeld.

Nederlandse bodemvissers zijn sinds 2001 met elkaar verbonden in het afvalvisserijprogramma Fishing for Litter. ,,Als je troep vangt, neem je dat mee’’, is in de woorden van Buitjes de hierbij gemaakte afspraak. In totaal doen 124 vissers mee aan dat programma. Daarvoor hebben ze bigbags aan boord.

Opruimkosten lopen hoog op

De opruimkosten van de MSC Zoe zijn al zo hard opgelopen dat ook Fishing for Litter nu in geldnood lijkt te raken. De kosten voor de aanschaf van de zakken en afvalverwerking worden door KIMO betaald, de vereniging van kustgemeenten en grondlegger van Fishing for Litter.

„In een gemiddeld jaar brengen de Nederlandse vissers ongeveer 300 ton afval aan wal. De MSC Zoe heeft volgens onze berekeningen ongeveer 9000 ton verloren. We hebben snel extra geld nodig, anders kunnen we in het voorjaar de rekening van de afvalverwerker niet meer betalen”, zei KIMO-secretaris Mike Mannaart daarover.

KIMO vindt dat de overheid het opruimen niet aan kleine verenigingen kan overlaten en wil steun van de Zwitserse rederij MSC en de overheid. Net zoals bijvoorbeeld de burgemeesters van de Waddeneilanden hoopt ook zij dat de overheid een fonds inricht om de schade geleden door de containerramp uit te vergoeden.

loading

Ook hij zou als schipper graag willen helpen met opruimen, zegt Buitjes. „Als vissers zouden wij het hele gebied van Texel tot Borkum wel kunnen schoonmaken”, zegt hij zelfs met stellige overtuiging. „Maar je loopt ook dan tegen heel veel bureaucratie aan. Ik heb een vergunning voor garnalenvissen, maar die netten zijn niet geschikt om afval mee op te vissen. Daar zijn steviger garen voor nodig met wijdere mazen.”

Buitjes heeft ook een vergunning om met die visnetten te varen. Maar op vis en afval tegelijk vissen is met al het papierwerk ondoenlijk, zegt hij. Graag zou hij in de week dat hij niet op garnalen vist als afvalvisser de zee op willen gaan. „Dan snijdt het mes aan twee kanten.”

Drukker op zee

De vissers kunnen echter niet als afvalvissers aan de bak zolang ze van de berger geen opdracht hebben. Ze kunnen van de Inspectie Leefomgeving en Transport een ontheffing krijgen, maar krijgen die pas nadat ze een schriftelijke opdracht van de berger hebben ontvangen, een schriftelijke verklaring van de verzekering hebben gekregen en een beschrijving hebben van de risico’s die ze lopen bij het opruimen van het afval. Tot nu toe is er volgens de Nederlandse Vissersbond maar één visser op verzoek van de berger in actie gekomen als afvalvisser.

De meeste tijd zit Buitjes aan het roer, maar als tegen middernacht voor de vierde keer de netten zijn geleegd slapen de vissers om beurten. De boot koerst richting Borkum. De golven glinsteren in het licht van een bijna volle maan. Er is niets anders te horen dan het zachte geronk van de motor. In de verte zijn de lichten van andere boten te zien.

„Het wordt steeds drukker”, merkt Bultjes op. „Vroeger kwam je af en toe een schip tegen. Nu zie je steeds andere lichten. Dat komt onder andere door de groei bij de Eemshaven.” Na Borkum varen we richting het Riffgat: een windmolenboerderij op zee. „Bij Borkum en Memmert en hebben we allemaal bekers gevonden”, vertelt Wierenga nog.

Vlaggetjes voor rommel

Op de zeekaart op de computer worden posities en namen van schepen in de buurt aangegeven. Er staan verboden natuurgebieden op, waar Buitjes tegenwoordig niet meer kan vissen, grote rode vakken. Ook zijn er talloze rode vlaggetjes te zien die vindplekken van rommel markeren. Buitjes weet welke van de plekken met de MSC te maken hebben. We varen zo’n 9 mijl ten noorden van een reeks plekken waar veel containerrommel naartoe is gedreven. Ongeveer 40 mijl boven de route die de kotter vaart, ligt een route van olietankers, vertelt Buitjes.

Op de kaart lijkt het of hij door een mijnenveld moet laveren. Maar Buitjes stuurt de kotter behouden tussen alle symbolen door. „Bij die plekken moet je wel oppassen”, zegt Buitjes over de vlaggen. „Soms verdwijnen objecten weer onder zand, de bodem is steeds in beweging. Als je over wat scherps heen vaart, merk je het soms niet. Een stuk container merk je wel. Dan krijg je meteen een ruk en draai je zo 90 graden. Dan moet je meteen alles stopzetten en wachten tot hij er weer uit is.”

loading

Dat laatste is hem gelukkig zelf nog niet overkomen, maar andere vissers kwamen al in containerstukken vast, weet hij. „Vaak is het gewoon wat proberen, vooruit, achteruit en hopen dat hij dan vrij is.”

Na een nacht varen verlaten we de kotter in Schiermonnikoog. De vangst tot dan: 460 kilo garnaal en geen rommel. „Normaal dizze tied van t joar’’, zo beschouwt Wierenga het resultaat met een net niet uitgesproken punt aan het einde van z’n zin, alsof hij wilde opmerken: en dat is wat erover te zeggen is.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct