Hans van de Velde.

'Verwaarloosd' Fries heeft miljoenenimpuls nodig

Hans van de Velde. FOTO JACOB VAN ESSEN

Het Fries is door de wetenschap en de landelijke overheid jarenlang verwaarloosd. Er is een miljoeneninjectie nodig om dat goed te maken.

,,Gooi er een paar miljoen tegenaan de komende tien jaar.’’ Zo kon Hans Van de Velde van de Fryske Akademy het woensdag niet zeggen tijdens zijn officiële oratie bij zijn benoeming als hoogleraar aan de Universiteit van Utrecht met als speciaal vakgebied ‘Sociolinguïstiek met bijzondere aandacht voor de taalvariëteiten in Fryslân’.

Maar enkele dagen voor de grote dag omschrijft hij zo wel waar het in zijn benoemingsrede op neerkomt. Een oratie die hij mag uitspreken in de aula van het Utrechtse Academiegebouw uit 1462, waar in 1579 de Unie van Utrecht ondertekend werd en waar Vlaamse wandtapijten hangen. Dat brengt de Vlaming Van de Velde een beetje thuis.

In zijn oratie trekt Van de Velde ten strijde tegen ,,it fertutearzjen fan it Frysk’’. De afgelopen vijftig jaar hebben taalkundigen relatief weinig aandacht besteed aan het Fries, stelt hij. ,,Kijk maar naar het lage aantal publicaties in taalkundige tijdschriften. Of naar het aantal taalstudies naar het Fries. Dat zijn er bijzonder weinig.’’

Terwijl Friesland - en helemaal het drietalige Bildt - ,,een aards paradijs is voor een linguïst. Hier is een taalsituatie waar het goud voor het oprapen ligt. Mijn collega’s hebben dat heel sterk verwaarloosd. Het wordt tijd om de krachten te bundelen.’’

Dat taalkundigen de Friese taalsituatie verwaarlozen, komt volgens Van de Velde doordat er onvoldoende basisinstrumenten zijn om met deze minderheidstaal aan de slag te gaan. ,,Onze taaldatabanken liggen op apegapen. Ze zijn niet meer van deze tijd.’’ Met Arjen Versloot, hoogleraar Fries aan de Universiteit van Amsterdam, dient hij deze week een aanvraag van 1 miljoen euro in om de taaldatabanken bij de tijd te brengen en beter te ontsluiten.

Verder wordt het volgens hem tijd voor een degelijk wetenschappelijk woordenboek van het oudere Fries, een beter aanbod rond het Fries en de taalsituatie in Friesland in de Randstad en voor een taalacademie naar het voorbeeld van de Nederlandse Taalunie met een algemeen secretaris die als professioneel taalschipper functioneert. Zodat niet een gedeputeerde die functie erbij moet doen.

Onderzoeken in een laboratorium

Waar de miljoenen vooral voor nodig zijn, zijn technieken om onderzoeken in een laboratorium mogelijk te maken. Voor een sociolinguïst is zo’n pleidooi vloeken in de kerk, beseft Van de Velde. Onderzoeken gaan altijd uit van het daadwerkelijk taalgebruik, op straat of in welke situatie een spreker maar verkeert.

Met nieuwe technieken, zoals virtual reality, kun je die situaties in een lab echter nabootsen. ,,Mijn droom is zo’n laboratorium in Friesland. Eerst maar eens mobiel. Bijvoorbeeld een speciaal ingerichte camper die je midden op het dorpsplein of bovenop de terp kunt zetten.’’

Van de Velde is enthousiast over de technieken die toegepast kunnen worden. Hij noemt de glottograaf, een instrumentje dat om je nek zit en elektronisch kan meten hoe je stembanden trillen tijdens het spreken. Of de uit de pathologie afkomstige microfoontjes, met nauwelijks merkbare slangetjes in je neus, zoals bij iemand die zuurstoftoevoer krijgt. Hiermee kan gemeten worden hoeveel lucht er uit de neus komt tijdens het spreken.

,,Je zou er de vele nasale klanken in het Fries beter mee kunnen onderzoeken, kunnen moeten hoe de slot ‘n’ in Friesland uitgesproken wordt en hoe dat elders gedaan wordt.’’

Ook oogbewegingen tijdens het praten kunnen geobserveerd worden en inzicht geven in hoe spraak verwerkt wordt. Computers kunnen visualiseren hoe je spreekt. ,,Het is een nieuw vakgebied dat in de lucht hangt, en gebruik maakt van technieken die in andere domeinen gebruikt worden. Zo kun je beter begrijpen waarom taal verandert.’’

Overheidsgeld

Zonder extra overheidsgeld komt zo’n Fries lab er nooit, weet Van de Velde. ,,Dat is dé problematiek van de minderheidstalen. Met het Fries is geen rooie cent te verdienen. Er is geen bedrijf dat geld wil steken in de ontwikkeling van Friese spraaktechnologie.’’

Hoewel bijvoorbeeld de overheid er een boel mee kan besparen. Bijvoorbeeld: ,,Een Friese brief kan direct vertaald worden door de computer.’’ En ook de verplichting om straks uitzendingen van raadsvergaderingen te ondertitelen voor slechthorenden, hoeft met goede spraaktechnologie geen probleem op te leveren voor het gesproken Fries.

Als de overheid er dan ook nog voor zorgt dat er minder ontsnappingen in de Wet gebruik Friese taal komen ten gunste van het Nederlands, dan krijgt het Fries een veel steviger positie. ,,Stap eerst maar eens af van dat territorialiteitsprincipe. Dat alleen het Fries in Friesland ondersteund wordt en daarna is het gedaan. Overal moet het Fries gebruikt kunnen worden.’’

Op dat gebied heeft Van de Velde nog een droom. Dat sporters als Sven Kramer voor een Nederlandse sportzender gewoon Fries spreken en ondertiteld worden. ,,Net als bij een Italiaanse wielrenner gebeurt.’’ Daarmee wordt Kramer een boegbeeld in de sportwereld voor het Fries. Als iedere doelgroep zijn eigen boegbeeld krijgt, zou dat het Fries spreken enorm stimuleren, denkt Van de Velde.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct