Wilde bij. BRON WIKIMEDIA COMMONS

Verdwijnen de insecten? Het bijensymposium in Buitenpost wil dat voorkomen

Wilde bij. BRON WIKIMEDIA COMMONS

Bijen redden. Dat is het doel van Keer het tij voor de Bij , een tweedaags symposium dat vrijdag van start gaat in botanische tuin De Kruidhof in Buitenpost. De mantra: geen educatie, maar actie. ,,Anders weten we straks een hoop, maar gaan we alsnog ten onder.’’

In 27 jaar tijd is de hoeveelheid vliegende insecten afgenomen met ruim 75 procent. Althans, dat stelden onderzoekers uit Krefeld en Nijmegen eind vorig jaar in het wetenschappelijke tijdschrift Plos One . ,,Ik was overrompeld toen ik dat las’’, zegt Arjen Strijkstra, bijenlector aan hogeschool Van Hall Larenstein in Leeuwarden.

Goed, er kwam veel kritiek op de methode van het onderzoek. Het percentage van 75 was misschien wel wat hoog gegrepen, erkent ook Strijkstra. Zo geldt het niet voor alle insecten. ,,Maar met deze orde van grootte moet je je niet druk maken over cijfers achter de komma.’’

Want dat er iets aan de hand is, zoveel is volgens de bijenlector wel duidelijk. Het aantal insecten neemt af en minder vliegen betekent minder vogels, minder bijen betekent minder bloemen, enzovoorts. Valt één schakel weg, dan heeft dat zijn weerslag op het hele ecosysteem. ,,De vraag is dan: ben je voorzichtig, of ben je niet voorzichtig?’’

Wat er moet gebeuren, lijdt volgens hem weinig twijfel. Het landschap moet diverser. ,,We verbouwen niet zoveel gewassen meer als vroeger.’’ Grote vlaktes met alsmaar hetzelfde gewas is funest voor zweefvliegen, vlinders en bijen, die hun voedsel vaak zoeken binnen beperkte straal. Is er al genoeg eten, dan kan dat in oogsttijd maar zo in één klap weg zijn. De oplossing: ,,Een streepje graan, een streepje bloemen en een streepje struiken.’’

Onschuldig insect

En dan zijn er ook nog de agressieve bestrijdingsmiddelen die boeren gebruiken, waaronder de zogeheten neonicotinoïden. ,,Het probleem is dat ze systemisch werken. De stof komt in alle onderdelen van de plant. Een schadelijk insect dat aan de bladeren knaagt, gaat dood, maar een onschuldig insect dat van het stuifmeel snoept ook.’’

Kortom: ,,We hebben genoeg info over verbetering. Maar nu moeten we het dóén. Educatie is belangrijk, maar het moet wel leiden tot activeren. Anders weten we een hoop, maar gaan we alsnog ten onder.’’ En om dat te voorkomen, is botanische tuin De Kruidhof in Buitenpost vandaag en morgen het toneel van een heus bijensymposium. De titel: Keer het tij voor de bij .

'Friesland is de groenste provincie die we kennen, maar het is een groene woestijn'

,,Het gaat zeker niet alleen om de bij’’, beklemtoont Strijkstra, die betrokken is bij de organisatie. ,,Zie de bij liever als een exponent. Bijen zijn belangrijk, want ze leven op het kruispunt van planten en dieren. Als het met de bijen goed gaat, gaat er ook veel goed met de andere beestjes.’’

,,De bij is een graadmeter’’, stelt ook Jan Willem van Kruyssen van Silence of the Bees . Hij is het brein achter het symposium. ,,Als je vertelt: het gaat slecht met de diversiteit, dan zegt dat mensen niet zoveel. Ze weten misschien niet eens wat het is. De bij daarentegen is tastbaar. Hij heeft iets knuffeligs.’’

Hoofddoel van het symposium is dus activeren. ,,Er zijn zoveel rapporten gemaakt, maar er gebeurt nog zo weinig.’’ Van Kruyssen hoopt dat doel te bereiken door sprekers uit wetenschap, natuur en cultuur bij elkaar te brengen. ,,Wetenschappers weten vaak wel wat ze doen, maar ze kunnen het verhaal niet altijd vertellen.’’

Meters maken

Hoogtepunt van het symposium is het bijenpact. Zo’n dertien instellingen, van natuurbeheerders tot supermarkthouders, komen met een serie maatregelen die verder moet gaan dan een loze intentieverklaring. Wat er in het bijenpact staat, ligt nog niet vast. ,,Maar boeren kunnen bijvoorbeeld zorgen voor een bloemrijker akkerland en supermarkten kunnen meer biologische producten in de schappen zetten. Iedereen kan wat doen.’’

Het pact moet volgens Van Kruyssen leiden tot zichtbaar resultaat. ,,Begin 2019 gaan we echt meters maken. Binnen een jaar moet de provincie een stuk bloemrijker zijn. Ik hoop dat Friesland als voorbeeld dient.’’

Zelf kwam Van Kruyssen overigens tot dit inzicht toen hij verhuisde naar Friesland. Dagelijks reed hij op en neer van Tzummarum naar Leeuwarden. ,,Nooit heb ik mijn voorruit hoeven schoonmaken. Friesland is de groenste provincie die we kennen, maar het is een groene woestijn. Er leeft niets meer in. Het probleem is: de jeugd kent het landschap alleen zoals het is. Ik ben iets ouder. Ik weet nog hoe het wás’’

Mensen realiseren zich niet altijd hoe belangrijk de bij is, denkt hij. ,,Als we de bij weghalen, wat houden we dan over? Er is dan bijna geen fruit. Groente valt ook af, er is geen koffie meer en ga zo maar door.’’

Overigens: wanneer Van Kruyssen spreekt over bijen, gaat het met name om hommels en wilde bijen. ,,Als een volk honingbijen doodgaat, koop je gewoon een nieuw volk.’’

Sufheid

Bijenlector Strijkstra vergelijkt de honingbij op zijn beurt met een melkkoe. ,,Ze zijn geselecteerd op sufheid en productie.’’ Hij wijst erop dat de huidige Nederlandse honingbij haar oorsprong vindt in het Middellandse Zeegebied. Zijn stelling: ,,De honingbij is geen biodiversiteit. Geen enkele Nederlandse plantensoort heeft specifiek de honingbij nodig bij het bestuiven.’’

De gehouden honingbij geldt, in tegenstelling tot de wilde bij, dan ook niet als goede indicatie voor de insectenstand. ,,Het aantal honingbijen in de wereld is ruim 50 procent hoger dan in 1960.’’ Honingbijen hebben net als andere bijen last van de beruchte varroamijt, maar imkers kunnen dit verlies opvangen door de parasiet te bestrijden en volken te vermeerderen.

De focus op de honingbij kan zelfs tegenwerken bij het redden van de bij, meent Strijkstra. ,,Veel onderzoek naar de invloed van pesticiden zijn nog altijd gebaseerd op honingbijen. Maar als je goed doet voor de honingbij, doe je het niet per se goed voor de wilde bij. Andersom is dat wel zo.’’

Het liefst ziet Strijkstra bloemen voor bijen die thuishoren in hun omgeving. ,,Als we het landschap met bijen willen beschermen, hebben we lokale planten nodig.’’ Hij ergert zich aan tuincentra die bloemenzaad voor de bijen verkopen afkomstig uit verre landen. ,,Dan denk ik: waarom luzerne als gewoon klaver ook kan?’’

Optimisme

Toch is het nog best lastig om te bepalen hoe de natuur ‘hoort’ te zijn. ,,Het probleem met natuurbescherming is dat we eigenlijk niet eenduidig weten welke natuur we willen nastreven. Alle natuur in Friesland is via mensen bepaald. Neem het terpenlandschap. Dat is oude landbouwnatuur. Dat hoort bij Friesland, net als de beestjes die daarbij horen.’’

Een ander landschap trekt ook weer andere bijen, vertelt Strijkstra. ,,Voordat Leeuwarden gebouwd werd, was het een kleilandschap. Nu leven er bijen die afkomen op zand en steen.’’

Landbouw is zeker niet per definitie slecht voor de bij, benadrukt Strijkstra. Zo werd Nederland een stuk aantrekkelijker voor bijen en andere insecten toen de landbouw opkwam. ,,De meeste bijen houden van een open landschap.’’

Tevens is een landschap met landbouwgewassen een stuk diverser dan een aan de natuur overgelaten landschap. ,,Vroeger maakte de landbouw veel gradiënten. Alleen de schaalvergroting neemt deze veelheid aan gradiënten weg.’’

De toonzetting van het symposium wordt er een van optimisme, belooft Strijkstra. ,,Ik ben best hoopvol over de bij. Ik ben nog geen boer tegengekomen die niet wil nadenken over wat ie op z’n land doet. Ik heb nog geen boer gesproken die niet wil veranderen. Ze willen best wel, maar het beloningssysteem staat het nog niet toe. Wij betalen te weinig voor ons eten, en nopen de boer om onnatuurlijk industrieel te produceren.’’

Bovendien: om nou te spreken van een bijenapocalyps... ,,Het kan nog best wezen dat het allemaal wel te corrigeren valt. Zelf denk ik dat we nog wel even tijd hebben om hierover te ouwehoeren. Maar als dat toch niet zo blijkt te zijn, hebben we een groot probleem.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct