Varen, fietsen en wandelen op Open Monumentendag

De Dekemastate met uitgestrekte fruit- en groentetuin in Jelsum is geopend voor publiek. FOTO MARCHJE ANDRINGA

De kerken van de roomse architect Pierre Cuypers, de begraafplaats van de familie Buma in Weidum en verschillende oorlogsbunkers zijn dit weekeinde toegankelijk tijdens Open Monumentendag. Veel steden en dorpen bieden historische vaartochten, fietsrondes en wandelingen.

Friesland telt een overweldigend aantal activiteiten op Open Monumentendag. Het is bijna jammer dat alles tegelijk is, want dat dwingt geïnteresseerden om te kiezen. Veel kerken, molens, states en musea zijn ieder jaar open, maar nog spannender zijn natuurlijk de eenmalige kansjes: gebouwen waar je anders nooit binnen komt en nu wel, voor één keer.

Helaas is alle informatie nogal verspreid, doordat ieder lokaal comité een eigen aanpak kiest. Een fors deel van de programma’s is te vinden via OpenMonumentendag.nl. De uitrubriek van deze krant biedt ook veel informatie en verder wordt er van alles gemeld op lokale websites. Het landelijke thema is dit jaar ‘Plekken van plezier’, maar veel Friese comités geven er hun eigen draai aan. Hieronder een paar opvallende thema’s.

Cuyperskerken

loading  

De katholieke kerken van Heeg, Sneek en Blauwhuis zijn allemaal gebouwd door Neerlands grootste roomse architect in de negentiende eeuw, namelijk Pierre Cuypers. Deze Limburger werd beroemd vanwege het door hem ontworpen Rijksmuseum en CS-station in Amsterdam, maar bouwde ook ontzaglijk veel godshuizen door het hele land.

In Friesland verrezen veel kerken van zijn hand, terwijl hij zich hier ook nog bemoeide met de monumentenzorg. Zelfs toen hij al ver in de tachtig was, spurtte Cuypers nog kranig de trappen van de Leeuwarder Oldehove op en neer, alwaar hij rond 1910 als restauratie-adviseur werkte.

Cuypers liet de meeste sierstukken van zijn kerken maken in zijn grote werkplaats in Roermond, waar tegenwoordig een Cuypersmuseum gevestigd is. Dit jaar krijgt de beroemde architect breed aandacht in zuidelijk Friesland. Zijn kleinzoon Pierre Cuypers junior houdt vrijdagmiddag om 17.00 uur in Sneek bij boekhandel Van der Velde een lezing over het werk van zijn opa. De drie zuid-Friese Cuyperskerken zijn zaterdag geopend voor bezoekers.

loading  

De begraafplaats van de familie Buma

Het Leeuwarder monumentencomité probeert steevast historische panden te tonen die anders nooit open zijn. Dit jaar concentreren de activiteiten zich niet in de stad, maar in de dorpen van Baarderadeel, een gebied dat in 2018 bij de gemeente Leeuwarden kwam. Daar staan opmerkelijk veel negentiende-eeuwse pronkhuizen. Een selectie hieruit is zaterdag te bewonderen, vooral in Mantgum, Jorwert, Bears en Weidum.

De deftigste bewoners waren vroeger natuurlijk de grietmannen en later de burgemeesters. Een zwaar stempel werd hier gedrukt door de patriciërsfamilie Buma, die in de negentiende eeuw een eigen begraafplaats stichtte in Weidum. Nu er – opnieuw – een Buma burgemeester is geworden van Leeuwarden en Baarderadeel, trekt dit natuurlijk extra de aandacht. Normaal gesproken zijn bezoekers hier niet welkom, maar zaterdag wel voor één keer. Vertrekpunt voor de Baarderadeelster activiteiten zijn de lokale cafés en het MFC in Mantgum.

De oude Friese steden

Waa r de Leeuwarder binnenstad dit weekeinde weinig te bieden heeft, is er in de meeste andere Friese steden juist veel te doen. Bolsward stelt dertien monumenten open, Harlingen toont er zelfs 22. Ook Franeker, Sneek, Workum en Dokkum hebben een keur aan opengestelde historische gebouwen. In Dokkum wordt op de Dieps-wal ook de in 1943 nagebouwde historische kermiscarrousel getoond. De grote ‘dorpen’ Heereenveen en Drachten hebben overigens ook een lijstje met opengestelde panden.

Historische torens

loading  

Kerken zijn ieder jaar op grote schaal geo pend tijdens Monumentendag, mede dankzij Tsjerkepaad. In het voormalige Leeuwarderadeel kijken organisatoren dit jaar met een andere blik: ze willen de kerktorens laten zien, namelijk in Jelsum, Stiens, Feinsum en Hijum. De vierhonderd jaar oude uurwerken zijn met de hand door smeden gemaakt en verdienen wel eens wat meer aandacht, vinden de organisatoren.

De uurwerken bewegen op basis van gewichten. Dit zijn tegenwoordig ,,met lood gevulde cilinders die mechanisch opgetrokken worden’’. En: ,,het bijzondere van de wijzerplaten van de toren van Hijum is dat twee wijzerplaten één wijzer hebben en één wijzerplaat de normale twee wijzers.’

Tweede Wereldoorlog

loading  

Het komend jaar gaat er veel aandacht uit naar de bevrijding van 75 jaar geleden. Wie zich er al vast in wil verdiepen, kan terecht bij verschillende oorlogsmonumenten. Een prominent voorbeeld is het bunkermuseum Schlei op Schiermonnikoog, waar aandacht is voor de bizarre eindperiode van de Duitse bezetting. Ook bunker Koehoal bij de Sédyk onder Tzummarum opent zijn deuren en biedt informatie over het Friese verzet.

Nostalgie

Veel bez oekers willen graag binnenkijken in panden die ze nog van vroeger kennen. In Ravenswoud kan dit bijvoorbeeld in de oude Meester Lokschool. ,,Zodra u binnenkomt, is het alsof u weer naar school gaat. Er zijn foto’s aanwezig van de verbouwing, er is informatie over de geschiedenis van de school en u kunt een kopie van de originele bouwtekening bewonderen’’, meldt de lokale organisatie. Ook de tot woonhuis verbouwde Trefkerk in Oud Appelscha is geopend. Hetzelfde geldt voor het Eysingahuis in Leeuwarden, waar de meeste Friezen wel eens binnen zijn geweest toen hier het Fries Museum nog gevestigd was.

loading  

Wandel- fiets- en boottochten

Wie ‘belevenis’ zoekt, kan op veel plekken terecht v oor fiets-, wandel-, en vaartochten, vaak met een gids. Zo zijn er zaterdag bijvoorbeeld vier stadsrondvaarten door Franeker. In deze stad worden vanuit het kaatsmuseum trouwens ook kaatsclinics gegeven. Bolsward organiseert eveneens rondvaarten en stadswandelingen.

Een sloepverbinding brengt mensen zaterdag van Bears naar Jorwert en een nostalgische bus vervoert bezoekers tussen de verschillende andere dorpen van Baarderadeel en het station in Mantgum. In Workum rijdt ‘het stadstreintje’. Bij de driehonderd jaar oude houtzaagmolen De Jager in Woudsend zijn rondleidingen en vaartochtjes mogelijk. Ook vanaf het Tsiispakhûs in Wommels vertrekken enkele praamvaarttochten naar Iens, tenminste wanneer het weer meezit.

Elk uur begint er een historische rondleiding door de monumentale Hoofdstraat van Beetsterzwaag, met veel aandacht voor lokale horecageschiedenis. In Leons vertrekken cultureelhistorische wandelingen bij de kerk. Ook in Gorredijk wordt historisch gewandeld. In Achtkarspelen verloopt de monumentendag via een 30 kilometer lange fietsroute rond Augustinusga, Gerkesk looster, Rohel en Surhuizum. Bij Appelscha is eveneens een monumentenfietsroute uitgezet.