Suzan Kuypers (41) uit Leeuwarden speelt een hoofdrol in De Atlas van Overal , de in februari verschenen autobiografische roman die haar broer schreef over hun agressieve Turkse vader. Ze vindt het moeilijk, maar ook goed dat het verhaal op straat ligt. ,,Het zou typisch mijn moeder zijn om te denken: dit moeten we maar vergeten.’’

Ze ligt erbij zoals alleen baby’s dat kunnen: rozig van het drinken, de knuistjes gestrekt langs het hoofd. Suzan Kuypers buigt over de box. Ze kan urenlang naar haar dochter kijken. Het drie weken oude meisje maakt tot haar grote opluchting niets dan oneindig veel liefde in haar los. De kleine geduldig verzorgen, met tederheid omarmen, zonder oordeel, het gaat gelukkig vanzelf.

Tijdens de zwangerschap van haar vrouw Nienke spookte aldoor een angstig stemmetje in Suzans achterhoofd: leek ze niet teveel op haar vader om straks een goede moeder te kunnen zijn? Haar vader, een inmiddels 85-jarige immigrant uit Turkije, die met zijn opvliegende karakter de rest van het gezin tiranniseerde.

Dezelfde angst plaagde haar broer Deniz Kuypers. Schrijver van beroep. Als thuisblijfvader in San Francisco werd hij soms overvallen door dezelfde prikkelbare en onvoorspelbare buien die hij van hun vader kende. Dezelfde rusteloosheid ook. Deniz besloot om in het verleden te duiken van de man met wie hij twintig jaar geen contact meer had gehad. Hij wilde zijn vader leren kennen.

En daarmee ook zichzelf.

‘Wat voor een man jaagt zijn vrouw na met een hamer? Wat voor een man spuugt zijn dochter in het gezicht, die keer dat we op vakantie in Frankrijk naar Nederland probeerden te bellen en hij weigerde te accepteren dat hij de verkeerde landcode had en Suzan de juiste? Wat voor een man noemt zijn kinderen ‘straatkinderen’ en briest dat hij niet kan wachten tot ze achttien zijn en hij ze het huis uit kan schoppen?’’

Het is een veelzeggend fragment uit De Atlas van Overal . Met de publicatie van deze autobiografische roman is Deniz’ zoektocht afgerond en ligt hun familiegeschiedenis op straat. ,,Best moeilijk’’, vindt Suzan, die net als haar broer met haar eigen naam en woonplaats in het boek figureert. De 41-jarige Leeuwardense stond ook niet meteen te springen toen haar broer een jaar of twee geleden om haar medewerking vroeg.

,,Ik kan me niet voorstellen dat ik echt ‘nee’ heb gezegd, wel dat ik niet heel enthousiast reageerde’’, vertelt Suzan. ,,Je kan ook niet goed overzien wat het betekent als alles in de openbaarheid komt. Eerst is het nog een idee, en dat is met een broer in Amerika letterlijk een ver van je bed show. Nu lees ik recensies waarin ‘vreemden’ iets vinden van het verhaal, van wat er met ons gebeurd is. En dat is wennen.’’

Heethoofd

Suzan en haar twee jaar jongere broer groeiden op in Hengelo. Hun vader was hier met een Nederlandse vrouw, hun moeder, een tweede gezin begonnen. In Turkije woonden zijn andere vrouw en dochters. Hij reisde er regelmatig naartoe, soms nam hij zelfs zijn Nederlandse gezin mee. Uit De Atlas van Overal rijst het beeld op van een gefrustreerde heethoofd, die liever een beroemd dichter of schrijver was geworden in Turkije dan leraar Turks in Nederland. Hij kleineerde zijn gezinsleden, kon woedend worden op niets en zo nu en dan sloeg hij erop los.

,,Er was altijd de dreiging van geweld’’, zegt Suzan. In zijn boek beschrijft Deniz hoe hun vader zijn zus bijna wurgde omdat ze te laat thuis kwam.

‘Hoertje! Straatmeid! Angstig opende ik mijn slaapkamerdeur en keek recht in het lijkbleke gezicht van mijn moeder die in de deuropening van haar kamer stond en bewegingloos toekeek hoe mijn vader, in zijn rode badjas, het leven uit de strot van mijn zus perste. Toen haar ogen de mijne vingen sloot ze zachtjes haar deur.’’

Deniz sprong uiteindelijk tussenbeide. Suzan weet het nog precies. Het was een traumatische ervaring waar nooit meer over gesproken is thuis. ,,Mijn vaders gedrag heeft me beschadigd. Ik heb nog altijd moeite om mensen te vertrouwen, een band aan te gaan.’’

Toch had in haar kindertijd niet de angst, maar de eenzaamheid de overhand. ,,Ik heb me van meet af aan een buitenstaander gevoeld. Ik sloot me op in mijn kamer als iedereen beneden zat. Soms liep ik op sokken over de overloop om bovenaan de trap te luisteren hoe gezellig Deniz het beneden met mijn moeder had. Zij konden goed met elkaar.’’

Het is een herinnering die haar emotioneel maakt. Misschien, zo denkt Suzan hardop, omdat ze pas moeder geworden is. ,,Moet je je voorstellen dat mijn dochter dit straks doet. Dan heb ik ergens iets niet goed gedaan’’, zegt ze aan de keukentafel, met uitzicht op de kleine in de box.

Verwerken

Deniz vertrok bijna twintig jaar geleden naar de VS. Hij werd waar zijn vader van droomde. In 2013 verscheen zijn eerste roman: Dagen zonder Dulci , gevolgd door Het ruisen van de wereld in 2014. ,,Een tijdlang hadden we weinig contact en stuurden we elkaar zo nu en dan een berichtje. Een paar jaar geleden hebben we elkaar weer opgezocht. Sindsdien tref ik hem elk jaar ergens op een airport. Dan maken we een trip met z’n tweetjes.’’

Hun vader was altijd een belangrijk gespreksonderwerp tijdens die reizen. Wie is die man? Wat heeft hij meegemaakt? Over het kleine beetje dat ze wisten, zeiden ze steevast: ‘Je zou er een boek over kunnen schrijven’. ,,Dus toen Deniz belde dat hij dat daadwerkelijk wilde doen, dat hij eigenlijk al was begonnen, toen heb ik hem dat proces van verwerken en bewustworden gegund.’’

Tijdens het schrijven belt Deniz voortdurend met Suzan. Haar gedachtes over zijn herinneringen en interpretaties voert hij op in het boek.

,,Dingen zijn niet altijd zo zwart-wit’’, stelt Suzan. Ze kan zich in zekere zin nog wel in haar vader verplaatsen. Als ze het rationeel bekijkt.

,,Mijn vader is net als veel migranten een man die in twee werelden leeft. Hij woont in Nederland, maar omgeeft zich met Turken. Hij praat Turks, leest Turkse boeken en kranten en kijkt Turkse tv. Zijn vorming vond plaats in Turkije. Het lijkt wel alsof zijn ontwikkeling gestopt is toen hij naar Nederland kwam, alsof hij stil is blijven staan in de maatschappij die hij verlaten heeft. Net als de vader van Lale Gül (zie kader, red.) had hij mij thuis kunnen houden. Toch liet hij lijdzaam toe dat ik na de middelbare school naar Amsterdam vertrok om rechten te gaan studeren.’’

Aarzelend: ,,Er is meer dan die dominante, agressieve vent die met een hamer achter mijn moeder aanging. Hij werd, na de dood van zijn vader, op zevenjarige leeftijd verantwoordelijk voor de rest van zijn gezin. Later stierf in Turkije een van zijn kinderen in zijn armen. Wat blijft er dan over van iemand? Dan ben je misschien nog maar een schim van jezelf. Dan is misschien alle liefde wel verdwenen en is er alleen nog maar woede, haat en ongeduld.’’

Ja, ze kan het mooi vertellen. Maar als ze heel eerlijk is, doet het pijn. Ze wordt ook steeds bozer, naarmate ze vaker over haar jeugd vertelt. ,,Er gebeurt nu ook iets met me. Ik heb Deniz zijn proces gegund, maar ik merk dat het ook bij mij veel losmaakt. Een onbedoeld neveneffect van het boek.’’

Troosten

Haar boosheid richt zich ,,gek genoeg of misschien ook wel niet’’ vooral op haar moeder. ,,Mijn moeder zei nooit wat, hield zich overal buiten. Ze riep wel vaak dat ze wegging. Dan pakte ze haar spullen - of ze liet mij dat doen - en vertrokken we voor een paar dagen. Maar we kwamen altijd weer terug. Dat vind ik onbegrijpelijk van een westerse vrouw, opgegroeid in Haarlem met een sterke, fantastische moeder. In Nederland, in deze tijd, hoef je als vrouw niet zo in de slachtofferrol te zitten.’’

Nog meer impact had de behoefte van hun moeder om leed met Suzan te delen. ,,Ik was nog heel jong toen ze al bij mij op de slaapkamer kwam om uit te huilen. Ze kwam ook met financiële problemen bij mij. En dan moest ik haar troosten. Dat neem ik haar zo kwalijk. Dat je bij een klein meisje moet komen met je zorgen. Ik vind het echt heel zwak.’’

Haar ouders wonen nog altijd in hetzelfde hoekhuis in Hengelo en Suzan is ze trouw blijven bezoeken. ,,Ik kijk als een Turkse naar familiebanden en het gezin. Mijn vrouw vindt: respect moet je verdienen. Ik snap haar punt, maar mijn hart zegt: voor je ouders heb je respect. Dat hoort zo. Punt.’’

Veel blijft onbesproken tijdens de visites. Dat Suzan op vrouwen valt bijvoorbeeld, daar is nooit een woord over gewisseld. Haar vader vertikte het ook om op haar bruiloft te komen. ,,Ik begrijp het, maar keur het niet goed. Het was een blijk van intelligentie en kracht geweest, als hij wel gekomen was. Ik weet dat hij beide bezit. Maar het zit nu eenmaal in die cultuur...’’

Ook over het verleden wordt gezwegen in het ouderlijk huis. ,,Ik heb nooit behoefte gehad om het aan te snijden. Het heeft geen zin. Mijn beide ouders onderkennen hun eigen rol niet. Als je hun daarop gaat wijzen, dan heb je de hel in huis. Dan raak ik het kleine beetje band dat ik met ze heb kwijt.’’

Vuile was

Op De Atlas van Overal lijkt helemaal een taboe te liggen. ,,Ze negeren het boek gewoon. Mijn moeder vindt dat Deniz de vuile was buiten hangt. En daar heeft ze natuurlijk gelijk in. Maar misschien is het gepaster om naar jezelf te kijken als er zoveel vuile was is en je excuses aan te bieden?’’

Het boek heeft Deniz terug naar z’n roots gebracht. Het plan is zelfs om met vrouw en kinderen naar Nederland te verhuizen. En misschien dat het ooit nog tot een openhartig gesprek met hun vader komt. Hij heeft het wel aangeboden.

Voorlopig heeft Suzan eerst genoeg aan het prille moederschap. ,,Er ligt veel op straat en dat vind ik nu moeilijker dan in het begin. Omdat ik me steeds beter realiseer wat voor impact mijn jeugd heeft gehad. Gelukkig krijg ik veel positieve reacties. Dus ik word gesterkt in mijn gevoel: het is goed. Het zou typisch mijn moeder zijn om te denken: dit moeten we maar vergeten. Ik vind het belangrijk dat mijn dochter dit verhaal kent. Goed en moeilijk kunnen naast elkaar bestaan.’’

Titel De Atlas van Overal

Auteur Deniz Kuypers

Uitgever Atlas Contact

Prijs 22,99 euro (376 blz.)

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Interview
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct