Ontdooiende permafrost langs een meer in Noordoost Siberië in 2018.

Siberische warmte heeft invloed op klimaat en natuur Nederland

Ontdooiende permafrost langs een meer in Noordoost Siberië in 2018. FOTO KO VAN HUISSTEDEN

Het waren bizarre krantenkoppen vorige week, over bosbranden en een hittegolf in Siberië. Wetenschapper Ko van Huissteden over de achtergronden bij dit nieuws.

Siberië is ver weg, maar wat daar gebeurt, heeft invloed op klimaat en natuur in Nederland. Dat heeft te maken met permafrost.

Permafrost is permanent bevroren bodem. Dat komt voor in koude gebieden met – gemiddeld over het jaar – een temperatuur beneden nul graden. In de zomer ontdooit een dunne bovenlaag, daaronder blijft de bodem bevroren. Bijna een kwart van het landoppervlak van het noordelijk halfrond heeft permafrost, het meeste in Siberië en Canada.

Siberië is in het nieuws doordat overal temperatuurrecords gebroken werden. In Werchojansk, waar ooit de laagste wintertemperatuur op het noordelijk halfrond gemeten is (−67 graden), werd afgelopen zaterdag +38 graden gemeten, een warmterecord boven de poolcirkel.

Het klimaat warmt in het hoge noorden tot drie keer zo snel op als bij ons. Dat komt doordat in het hoge noorden steeds minder zonlicht weerkaatst wordt door sneeuw en zee-ijs. Daardoor wordt meer zonnewarmte opgenomen door de Noordelijke IJszee en het omringende land. Dat versterkt de opwarming van het klimaat: een zelfversterkend proces.

Hoe warmer, hoe meer broeikasgas

De opwarming laat ook de permafrost ontdooien. Dan ontstaat een tweede zelfversterkend effect. Permafrostbodems bevatten vaak veel oude plantenresten, die in de loop van tienduizenden jaren zijn opgeslagen in de bodem: veenlagen, leemlagen met laagjes dode vegetatie, en zelfs hele mammoeten uit de ijstijd. De bevroren bodem – tot honderden meters dik – bewaart dit organisch materiaal als in een diepvriezer.

Maar nu wordt de stekker uit de vriezer getrokken. Ineens kunnen bacteriën in de bodem al dat lekkers versneld opeten door de warmte. Daarbij produceren ze CO2 , maar ook sterkere broeikasgassen: methaan (ongeveer 30 keer zo sterk als CO2 ). Uit recent onderzoek blijkt dat daarbij ook lachgas vrijkomt (265 keer zo sterk als CO2 ). Een andere bron van methaan zijn ondiepe gasreservoirs in de permafrost die gaan lekken: meestal oud moerasgas en aardgas, soms in de vorm van methaan-ijs (gashydraat).

Hoeveel broeikasgas precies vrijkomt, is moeilijk te voorspellen. Permafrost is een ingewikkeld systeem, waar alles in elkaar grijpt – klimaatverandering, vegetatie, bodem en landschap. Wat we wel weten: hoe warmer, hoe meer broeikasgas. Als we erin slagen de opwarming van het klimaat tot 2 graden te beperken, zal nog altijd 40 procent van de permafrost verdwijnen volgens een recente schatting. Broeikasgassen uit permafrost kunnen leiden tot een extra temperatuurstijging van 0,15 tot 0,3 graden. Dat lijkt weinig. Maar volgens het klimaatakkoord van Parijs willen we de opwarming deze eeuw tot liefst anderhalve graad beperken, en de eerste graad hebben we al bijna bereikt. Dan wordt zelfs een tiende graad al heel veel. De ontdooiende permafrost frustreert de pogingen om onze eigen broeikasgasuitstoot te beperken.

Belangrijk broedgebied van vogels die Waddenzee bezoeken

Ook is de snelheid waarmee het gaat heel verontrustend. Aan het eind van de laatste ijstijd verdween ook veel permafrost. Maar nu gebeurt dat minstens tweeënhalf keer sneller dan toen. Ook toen had het grote gevolgen – erosie van het landschap en vorming van dooimeren. Dat komt omdat permafrost heel veel ijs kan bevatten: tot zo’n 90 procent. Als dat ijs ontdooit, heb je ineens blubberbodem die verzakt en wegglijdt. U kunt zich voorstellen wat dit nu betekent voor gebouwen die op permafrost gebouwd zijn.

Zeventig procent van alle infrastructuur op permafrost in Rusland ligt op ijsrijke permafrost; 45 procent van de gas- en oliepijpleidingen. Onlangs bleek wat er kan gebeuren: bij Norilsk verzakte een opslagtank voor diesel, door ontdooiende permafrost en gebrekkig onderhoud. Een gebied van 350 vierkante kilometer raakte vervuild, met ook mogelijke gevolgen voor de Nederlandse natuur. West-Siberië is een belangrijk broedgebied van vogels die onze Waddenzee bezoeken.

loading

Dr. J. (Ko) van Huissteden is emeritus hoofddocent aan de VU in Amsterdam. Hij houdt zich bezig met de koolstofcyclus (methaan, permafrost, veenbodems en ecosystemen) en paleoklimaat. Hij deed jarenlang onderzoek naar het permafrost in Siberië en bracht onlangs een boek uit over perma-frost. Ook doet hij onderzoek naar bodemdaling en uitstoot in veenweidegebieden.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct