Corien Oranje: ,,Praten met gelovige wetenschappers heeft mij enorm geholpen.''

Schrijver en theoloog Corien Oranje: 'Mijn verwondering is nu nog groter'

Corien Oranje: ,,Praten met gelovige wetenschappers heeft mij enorm geholpen.'' FOTO DUNCAN WIJTING

Heeft de kerk gelijk over het ontstaan van de wereld, of de wetenschap? In het boek Oer van de Groningse schrijver en theoloog Corien Oranje is dat geen dilemma meer. Samen met Cees Dekker en Gijsbert van den Brink verweeft ze geloof en evolutie tot één groot verhaal.

Corien Oranje herinnert zich hoe vergenoegd ze luisterde, als tiener op het vrijgemaakt-gereformeerde Gomarus College in Groningen, naar argumenten tegen de evolutieleer. Hoe haar docent vertelde over onderzoek dat suggereerde dat de aarde pas enkele duizenden jaren oud was, geen honderden miljarden. En hoe zij dacht: zie je nou wel, die wetenschappers zitten ernaast en wij, de kerk, wij hebben het bij het rechte eind. Gelukkig maar.

Inmiddels is Oranje 57, theoloog en schrijver, vooral van kinder- en jeugdboeken. Samen met Cees Dekker, nanobioloog en hoogleraar aan de TU Delft, en Gijsbert van den Brink, hoogleraar theologie en wetenschap aan de VU Amsterdam, werkte ze de afgelopen jaren aan een andersoortig project.

Oer , dat vorige week verscheen, vertelt over het ontstaan en de geschiedenis van de aarde. Vanuit het christelijk geloof, waarvan Oranje nog steeds even vol overtuigd is, maar ook conform de inzichten uit de natuurwetenschap die ze als tiener nog zo wantrouwde. In Oer bekijk je evolutie door een gelovige bril en de eerste mensen uit Genesis zoals een paleoantropoloog dat zou doen.

Na amper een week is Oer al aan een tweede druk toe. Scheikundige en Nobelprijswinnaar Ben Feringa, die het eerste exemplaar in ontvangst nam, noemt het boek ‘fascinerend’ en ‘bijzonder’ en de auteurs ‘ongelooflijk dapper’. ,,Geloof en wetenschap lijken wel ver uit elkaar te liggen, maar er is iets dat ons bindt: het mysterie, en de verwondering’’, stelde hij.

Hoe bent u bij ‘Oer’ betrokken geraakt?

,,Met Cees Dekker had ik al eens een kinderboek over wetenschap gemaakt: Het geheime logboek van Topnerd Tycho . Hij mailde me ergens in 2017 of ik nu met hem en Gijsbert van den Brink een boek wilde schrijven voor volwassenen. Een hervertelling van het grote verhaal, het ontstaan van het heelal en de mensheid, op een manier die recht doet aan de wetenschap én de Bijbel. Mijn eerste gedachte was: Cees en Gijsbert kennen zeker geen andere schrijvers. Dus toen heb ik een heel rijtje namen gestuurd van mensen die ze veel beter konden benaderen.’’

Dat klinkt onzeker voor iemand met bijna honderd titels op haar naam.

Oranje moet lachen en draait haar webcam richting een plank vol kinderboeken; over een jongetje dat profvoetballer wil worden, een ondeugende drieling, een onhandige juf. ,, Oer was iets heel anders dan wat ik normaal gesproken schrijf. De mannen wisten zeker dat ze met mij wilden werken, maar ik heb wel even getwijfeld. En toen toch besloten dat ik het aandurfde.’’

U bent theoloog, maar het eerste deel is pure natuurwetenschap. Was u daar ook in thuis?

,,He-le-máál niet. M’n vader is n atuurkundige en hij heeft vroeger ontzettend zijn best op mij gedaan met bijlessen, maar ik was heel slecht in de exacte vakken en heb ze zodra het kon laten vallen. Door Oer heb ik me er pas weer in verdiept; gelukkig had ik een boel deskundige meelezers. Het heeft denk ik ook z’n voordelen dat ik zo’n leek ben. Ik kan het goed beschrijven voor lezers die ook niet zo in de bètavakken zitten.’’

Op de eerste bladzijde van Oer beschrijft Oranje het prille begin van het heelal: ‘Ik werd geboren tijdens een waanzinnige, op hol geslagen kermis. Vol botsingen. Chaos. Rondvliegende objecten. Misschien moet je het vergelijken met een vuurwerkfabriek waarin een vonk terecht is gekomen. (...) ‘Achter je!’ schreeuwde iemand. Ik kon niet wegduiken, ik werd alle kanten op geduwd en gesmeten.’

De ‘ik’ die aan het woord is, is een proton. Een onwaarneembaar minuscuul deeltje materie, nog kleiner dan een atoom. ,,Dit soort boeken heeft meestal een alwetende verteller’’, zegt Oranje. ,,Maar dan krijg je een geschiedenisboek en wij wilden een roman schrijven, met een hoofdpersoon die iets wil en daarbij problemen ondervindt.’’

Een verhaal dat begint bij de oerknal en honderden miljarden jaren later eindigt in een ruimtestation, kun je moeilijk aan een mens ophangen. Oranjes medeauteur Cees Dekker suggereerde een proton: dat ontstond vrijwel onmiddellijk na de oerknal, en heeft in theorie ‘zowat het eeuwige leven’, weet Oranje intussen. ,,Al leeft een proton natuurlijk niet echt.’’

Desondanks moest ze zich in Pro, haar proton, inleven. ,,Hoe maakt hij dingen mee vóórdat het licht bestaat? Is hij bang, baalt hij ergens van? Op een gegeven moment vormt hij samen met een ander proton en twee neutronen een atoomkern: dan komen ze dus aan elkaar vast te zitten. Je zult maar miljarden jaren vastzitten aan drie anderen, denk ik dan. Hoe vindt hij dat, kunnen ze een beetje met elkaar opschieten?’’

Als onderdeel van een koolstofatoom belandt Pro op aarde. Hij is een tijdje onderdeel van een eencellige, dan van een vis, een plant, ziet de dinosauriërs opkomen en door een meteoorinslag weggevaagd worden. Hij wordt onderdeel van het hekwerk rondom een tuin in een mensendorp.

De tuin heet geen Eden en de mensen geen Adam en Eva. Ze ontmoeten op een goede dag wel een ‘Schepper’, die hun vertelt dat hij hun eeuwigdurende geluk voor ogen heeft. Er is geen verboden appel en geen slang; toch voorvoelt iedereen met een beetje benul van de Bijbel waar dit naartoe gaat.

Werd het schrijven moeilijker of makkelijker naarmate het verhaal als het ware op bijbels terrein terechtk wam?

,,Ik verw achtte dat het makkelijker zou worden, want theologie is mijn eigen vakgebied. Toch kostte juist die Schepper veel tijd en moeite. Hoe geef je nieuwe woorden aan zo’n vertrouwd verhaal zonder in kerkjargon te vervallen? Wetenschappers zijn het erover eens dat de oorsprong van de homo sapiens in Afrika ligt. Als de Schepper mensen aanspreekt, moet het dus daar gebeuren, ergens in een nederzetting. Maar ik kon van die nederzetting geen perfect paradijs maken; het was gewoon een harde, primitieve wereld, waarin mensen doodgingen en dachten dat de zon en de maan goden waren.’’

Wie wetenschappelijke kennis en christelijke overtuigingen bij elkaar probeert te brengen, moet de symboliek uit het Bijbelse scheppingsverhaal vertalen naar een modern wereldbeeld. Voor Oranje, Dekker en Van den Brink was het niet meer dan logisch, maar niet al hun geloofsgenoten kunnen zoiets zomaar accepteren.

Hebben jullie gemerkt dat er in conservatieve hoek aanstoot genomen wordt aan het boek?

Behoe dzaam: ,,Ik denk dat de aanstoot nog moet komen. Ik verwacht wel scherpe kritiek, ja. In Topnerd Tycho schreven Cees Dekker en ik ook al over evolutie. Toen werd er verwezen naar de Bijbeltekst ‘Wie kleinen van de goede weg afbrengt, kan maar beter met een molensteen om zijn nek in zee geworpen worden’.’’

Wat doen zulke reacties met u?

,,Ik houd altijd het liefst iedereen te vriend . Dus als er mensen boos of gekwetst zijn vanwege iets dat ik schrijf, denk ik meteen: maar dat was helemaal niet mijn bedoeling! Toch heb ik er wel begrip voor, ook omdat ik zelf een hele ontwikkeling doorgemaakt heb op dit gebied. Ik vond het vroeger erg lastig dat mijn zoons op school evolutie aangeleerd kregen als dé waarheid. Eigenlijk ben ik er pas de laatste vijftien jaar anders over gaan denken.’’

Hoe kwam dat?

,,Pra ten met gelovige wetenschappers heeft mij enorm geholpen. Mensen zoals Cees Dekker of sterrenkundige Heino Falcke, die de oerknal bestuderen en daar de hand van God in zien. Doordat zij zo onbevangen en ontspannen tegenover de grote vragen staan, ging ik me ook steeds meer afvragen: waar doe ik eigenlijk zo moeilijk over, en waarom zou ik het scheppingsverhaal per se helemaal letterlijk moeten nemen? Gelovige mensen haken vaak af, omdat ze denken dat de evolutieleer en de Bijbel elkaar tegenspreken. Ik hoop dat Oer juist die mensen aanspreekt.’’

Kijkt u zelf nu anders naar de wereld dan voor u met het schrijven van ‘Oer’ begon?

,,Mijn verwondering is nog groter geworden. Over hoe ontzettend klein wij eigenlijk zijn op de schaal van het heelal, over hoe alles om ons heen ontstaan is, over hoe vaak het nét niet allemaal misging; als de zwaartekracht of de kernkracht een fractie zwakker of sterker geweest waren, was er nooit leven mogelijk geweest. Dat we er toch zijn, bewijst voor mij Gods grootheid.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct