Intonateur Frits Elshout vijlt de tongen van de pijpen. Millimeter voor millimeter, net zolang tot de originele klankkleur terug is. FOTO'S SIMON BLEEKER

Piepende freule jubelt weer als operaster

Intonateur Frits Elshout vijlt de tongen van de pijpen. Millimeter voor millimeter, net zolang tot de originele klankkleur terug is. FOTO'S SIMON BLEEKER

Van een knarsende oude dame met een dichtgeknepen keel is ze omgebouwd tot een hemels galmende operaster. Het beroemde Hinsz-orgel van de Martinikerk in Bolsward jubelt als nooit tevoren na een jaar restauratie.

Piepend en zuchtend zoog ze de laatste jaren haar lekke longen vol om met een dichtgeknepen keeltje een psalm de Martinikerk van Bolsward in te persen. Een stokoude dame was het. Kreupel, kortademig, met een krakende stem. Het beroemde Hinsz-orgel was een patiënt met een waslijst aan kwalen en mankementen.

Een jaar geleden is de gehavende dame op de operatietafel gelegd. Restaurateurs ontmantelden het instrument uit 1781 en haalden alle 3186 pijpen eruit. En nu, na maanden noest revisiewerk, zit ze opgeknapt en blakend als nooit tevoren weer op haar oude plek.

loading
De Hinsz in Bolsward, in de top drie van best klinkende orgels.

Honderden pijpen

Kees Nottrot , organist van de Martinikerk, staat beneden in het gangpad en kijkt vol bewondering naar boven. Daar is ze weer, en wat is ze prachtig.

Al die honderden pijpen zijn stuk voor stuk onder handen genomen. Ze kregen een nieuwe tong. Zoals een hobo een riet heeft dat de klank maakt, zo heeft een orgelpijp een messing plaatje - de tong - dat door de luchtstroom een geluid geeft.

,,Wat vind je Jan, is het zo beter?’’, roept een stem vanachter de pijpenrijen ergens in de nok. Een diepe donkere stoomboothoorn buldert door de lege kerk. ,,Ja, mooier dit’’, antwoordt een andere mannenstem bij het klavier. Jan Spijker en Frits Elshout zijn intonateurs, klankspecialisten van orgelrestaurateur Flentrop in Zaandam dat de forse klus op zich nam.

Tien weken zijn ze al zoet met het stemmen van het orgel. Per register, de Bolswarder Hinsz telt er 43, hebben de mannen drie dagen nodig om de juiste verhoudingen terug te krijgen. Ze vijlen de tongen, net zolang tot de originele toon, die maker Albertus Antoni Hinsz eeuwen geleden aan het orgel gaf, weer is gevonden. Schuren op de millimeter om net die goede klankkleur te vinden. Niet te dun, te dik, te hard, te scherp of te soft, maar precies goed.

Maar hoe weet je bij zo’n oud instrument wat precies goed is? Frits Elshout lacht. ,,We laten horen wat de pijp van zichzelf geeft.’’ Anders gezegd, ze laten het originele materiaal op zijn best klinken, want zo heeft Hinsz het ooit bedacht.

loading
De intonateurs zijn al tien weken druk met het afstemmen van het gerestaureerde orgel.

Moderne grillen

Dat is een kunst. Want geef vier mensen dezelfde ingrediënten en allemaal zullen ze een gerecht maken dat anders smaakt. Met orgels restaureren is dat niet anders. Respecteren van het materiaal, dat is wat de intonateurs doen. Een dunne scheidslijn. ,,Klinkt een orgel als nieuw, dan is de ziel eruit.’’

In de jaren vijftig is het Bolswarder orgel aangepast naar de moderne grillen van destijds. Toen werd mooi gevonden dat het instrument weinig grondtoon had en veel boventoon. De kern in de pijp werd naar beneden gedrukt met het effect dat het orgel als het ware een afgeknepen keel kreeg. Die verminking hebben de mannen hersteld. ,,Ze kan weer vrij ademen.’’

Met een stel extra longen zelfs. Het orgel draaide voor de restauratie op twee balgen die door een motor werden aangestuurd. ,,En die waren zo lek als een mandje’’, zegt Nottrot. Nu speelt het instrument op zes balgen, zoals het origineel was gemaakt. Die ook nog eens door balgtreders - ‘pûstertrapers’ die met pedalen lucht in het orgel pompen - kunnen worden bediend.

De Bolswarder Hinsz staat in de top drie van toporgels in Nederland. De andere zijn te vinden in de Oude Kerk in Amsterdam en de Lutherse kerk in Den Haag. Wat het zo bijzonder maakt? ,,Het maakt poëzie’’, zegt Elshout. ,,De klank raakt je emotie. Je hebt orgels die komen op je af, maar deze... deze omarmt je.’’

loading
Kees Nottrot is de vaste organist in de Martinikerk. Hij is in zijn nopjes met het opgeknapte orgel. ,,Het klinkt echt fantastisch."

Als een adoptie

De mannen hebben na al die weken monnikenwerk een band opgebouwd met het orgel. ,,Het vreet je op’’, zegt Jan Spijker. Nu het af is en ze straks naar huis kunnen voelt het als een afscheid. Elshout: ,,Alsof je een kind ter adoptie afstaat.’’

Organist Kees Nottrot herkent dat gevoel. Toen hij een jaar geleden zijn geliefde orgel vrijgaf voor een ingrijpende operatie, hield hij zijn hart vast. ,,Het was een mooi orgel. Toen de eerste pijpen werden teruggeplaatst dacht ik: het zal toch wel...? Je knijpt hem dan toch.’’

Maar hij is meer dan in zijn nopjes met het eindresultaat. Vorige weekend nam hij al een voorproefje. Hij nam al een cd op zelfs, met het orgel dat nog niet eens af was. ,,Voor de opname hebben ze precies de tonen in orde gemaakt die ik nodig had. De rest deed het nog niet. Het klinkt echt fantástisch.’’

Komend weekend wordt de heringebruikname groots gevierd met een festival met beroemde organisten die laten horen hoe de oude freule weer klinkt als een jonge hinde. Nottrot kan niet wachten om Mendelssohn door de pijpen te sturen. Niet langer met een piepende afgeknepen keel, maar als een jubelende operazangeres zal het orgel de hemelse tonen de kerk ingalmen.

Benieuwd hoe het orgel klinkt? Luister hieronder Allegro con brio uit Sonate nr 4 in Bes (Opus 65 nr 4)v an Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809-1847) gespeeld door Kees Nottrot.

Kroon teruggevonden

loading  

Ook de imposante beelden op het orgel die tot de nok van de grote kerk reiken zijn onder handen genomen. In 1988 dreigde de Martinikerk om te vallen. Alle steunpilaren van het grote gebouw zijn destijds verstevigd om instorting te voorkomen. Na die reparatie was er 2000 gulden over. Van dat geld werd besloten de orgelbeelden opnieuw te witten. ,,Het zag er afschuwelijk uit’’, zegt Nottrot. ,,Zo lelijk, de beelden waren dichtgesmeerd.’’ Reden om ze nu opnieuw aan te pakken.

De restaurateurs deden daarbij een bijzondere vondst. Bovenop het orgel lag een houten kroon. Eerst werd gedacht dat deze bij het beeld van koning David hoorde. Maar toen ze oude ansichtkaarten bekeken, bleek dat een van de drie naakte dames op de top van het orgel, oorspronkelijk een kroon en een scepter droeg. De vrouw heeft haar attributen weer terug.

Albertus Antoni Hinsz

Het orgel van de Martinikerk in Bolsward werd in 1781 gebouwd door Albertus Antoni Hinsz . De in Hamburg geboren Hinsz vestigde zich rond 1730 als zelfstandig orgelmaker in Groningen. Nadat hij in 1732 met de weduwe van orgelbouwer Frans Caspar Schnitger trouwde, zijn waarschijnlijk de oude Schnitgerwerkplaats in Zwolle en de Groninger werkplaats van Hinsz samengevoegd. Naast dat in Bolsward zijn in Friesland nog vier Hinsz-orgels: in Damwâld, Driezum, Harlingen en Tzum.

Ingebruikname Festival

Om de heringebruikname luister bij te zetten is er in de week van 22 tot 29 oktober een Ingebruikname Festival in de Martinikerk.

Zat. 22 oktober, 20 uur: Ingebruiknameconcert met onder andere James O’Donnell (organist Westminster Abbey, Londen), Jos van der Kooy (organist Westerkerk, Amsterdam), Kees Nottrot (organist Martinikerk, Bolsward) en Daniel Roth (organist Saint Sulpice, Parijs).

Woe. 26 oktober, 20 uur: Populair Orgelconcert door Martin Mans.

Zat. 29 oktober, 20 uur: Slotconcert door Herman van Vliet, Kees Nottrot, Everhard Zwart en Olivier Penin (organist Sainte Clotilde, Parijs).

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct