De Friese stoelklok in het Marsumer Poptaslot is net gerestaureerd en opgehangen. Op de foto Sjoerd Folkers (links) en Richard de Graaf. FOTO HOGE NOORDEN/JACOB VAN ESSEN

'Pake syn klok?' Zelfs de inbreker wil hem niet meer

De Friese stoelklok in het Marsumer Poptaslot is net gerestaureerd en opgehangen. Op de foto Sjoerd Folkers (links) en Richard de Graaf. FOTO HOGE NOORDEN/JACOB VAN ESSEN

Historische Friese klokken zijn zo snel uit de mode geraakt dat een fors deel nu verdwijnt. Ze gaan naar de oud-ijzerman, naar knutselaars of het buitenland. Gooi de Friese klok van pake en beppe niet weg. Houd hem in de familie, waarschuwt de Friese Klokkengroep. ,,Dit is echt waardevol Fries erfgoed.’’

De Klokkengroep werd twee jaar geleden opgericht door de Hollanders Richard de Graaf en Sjoerd Folkers. Ze hopen te redden wat er te redden valt, want in hun ogen wordt Fries erfgoed verkwanseld.

,,Het tempo van de vernietiging is onvoorstelbaar’’, verzucht De Graaf. Talloze klokken die eeuwenlang in families zijn bewaard, verdwijnen nu ineens via Marktplaats en kringloopwinkels. Al te vaak belanden ze bij knutselaars, die alleen de meest waardevolle onderdelen hergebruiken. De rest gaat naar de metaalboer of in de afvalbak. ,,In originele staat zie je ze dan nooit meer terug.’’

Golfbeweging

De populariteit van Friese klokken vertoont een sterke golfbeweging: ,,In de jaren zeventig ging het naar ongekende hoogten. Mensen verzekerden hun klok apart en namen extra sloten op hun deur.’’ Dat was nodig ook, want inbrekers gingen geregeld aan de haal met een Friese staartklok. ,,Als je nu een inbreker op bezoek krijgt, hangt die er gratis een tweede naast, bij wijze van spreken.’’

,,De jonge generatie wil ze niet meer’’, zegt Folkers. Wanneer eigenaren overlijden, hebben hun kinderen en kleinkinderen vaak geen belangstelling voor ‘pake syn klok’, ook al is die soms eeuwen in de familie gebruikt en bewaard.

,,Erf je een Friese klok, doe hem dan alsjeblieft niet weg, hang hem op’’, verzucht Folkers. ,,En als je dat per se niet wil, bewaar hem desnoods op zolder. Er komt heus een tijd dat ze weer populair worden’’, voegt De Graaf toe.

loading  

,,Het gaat ons om het Fries erfgoed, de Friese klokkenmakers waren wijd en zijd bekend, ze hebben heel veel betekend. In originele staat is nu vaak nog goed te bepalen wie de maker was. Dat mag niet verloren gaan.’’ Hij vindt het eeuwig zonde dat in de 21ste eeuw klokken verdwijnen die al die tijd zo goed bewaard zijn gebleven.

De Friese klokkenindustrie ontstond eind zeventiende eeuw en bleef groot tot in de negentiende eeuw. Heerenveen, Joure en Grou waren belangrijke klokkenmakersdorpen.

‘Het is vijf voor twaalf voor de Friese klok’

Sjoerd Folkers uit Alphen aan den Rijn leerde het uurwerkersvak in de jaren zestig. Net als Richard de Graaf uit Haarlem steekt hij nu al zijn vrije tijd in onderzoek naar Friese klokken. In 2016 richtten zij samen de Friese Klokkengroep op, binnen de landelijke club Klokkenvrienden SMAT. ,,Het is best frappant dat wij als Hollanders aan de bel moeten trekken, maar jullie hebben hier in Friesland zulk uniek erfgoed.’’

Vanaf de jaren negentig gaat het bergafwaarts met de markt voor historische klokken. ,,En de bodem is nog niet bereikt’’, zegt De Graaf. Dat hoeft niet erg te zijn, zolang eigenaren en erfgenamen maar beseffen dat een klok niet alleen financiële waarde, maar ook grote betekenis voor de Friese geschiedenis heeft, stelt hij. En juist die kennis zakt weg.

Natuurlijk kunnen liefhebbers nog wel terecht in Museum Joure en er worden nog altijd Friese klokken gemaakt. Maar het is nodig om mensen te doordringen van de waarde die hun familieklokken hebben, zeggen Folkers en De Graaf. Ze proberen het grote publiek te bereiken. ,,Dat is moeilijk. Als we de media benaderen, krijgen we vaak te horen dat het zo’n stoffig onderwerp is.’’

Uit de tijd

Vrijwel iedereen denkt bij Friese klokken aan het het huis van opa en oma. Daar hing vaak prominent een grote klok, die bijna niemand als erfstuk wilde hebben. Zelfs de kringloopwinkels zitten er niet meer op te wachten. ,,Het hout van de staartklok vinden mensen niet meer modern, we maken mee dat zo’n klok wit geverfd wordt’’, zegt De Graaf.

Ondertussen is de historie uniek. Al vrij snel nadat Christiaan Huygens in 1656 het slingeruurwerk uitvond, kwam in Nederland een grote klokkenmakersindustrie op gang. Friese uurwerkmakers bleken goed in de productie van mooie, goedkope klokken, die eeuwenlang maatgevend bleven. ,,In plaatsen als Heerenveen was het een hele industrie. Friesland heeft echt van de klokken geleefd.’’

Ze kwamen overal in Nederland terecht. Ook veel welvarende Friese boeren en burgers schaften in de achttiende eeuw een Friese stoelklok aan. Voor het eerst hadden ze een apparaat in huis dat voor de familie en personeel betrouwbaar de tijd aangaf. De Graaf: ,,En ze waren voorzien van een wekkertje.’’ Ze waren meestal prachtig versierd met ornamenten en schilderwerk.

De kleine stoelklokken maakten eind achttiende eeuw plaats voor grotere staartklokken. Die bleven populair tot in de negentiende eeuw. Toen overspoelden Duitsers de markt met modernere klokken. De Friese klokkenmakersindustrie verdween nooit helemaal, maar werd toen wel veel kleiner.

Ouders gaven de klokken vaak door aan hun kinderen, zo ging het eeuwenlang. ,,Door hun kwaliteit bleven ze op tijd lopen. Het planetarium in Franeker loopt ook op een Fries uurwerk. ,,Het was de meest betrouwbare klok die toen bestond.’’

Wie advies wil over een oude klok, kan een mailtje sturen naar frieseklokkengroep2017@gmail.com

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct