Oudfriese rechtshandschriften samengebracht en vertaald in 'Wat is recht?'

Dit is mijn land, zei Karel de Grote, de Frankische koning, toen hij met een legermacht in een burcht bij Franeker was getrokken. Nee, dit is mijn land, zei de Friese koning Radbod, die verderop in een andere burcht zat. Wijze mannen zeiden: laten we er samen uitkomen, maar daar voelden de koningen niet voor. Die wilden een tweegevecht, en alles voor de winnaar.

Na een dag en een nacht vechten verzon Karel de Grote een list. Hij liet zijn handschoen vallen. Redbad raapte die op en had daarmee verloren. ,,Ho ho ho’’, zei Karel. ,,Dit land is van mij.’’ – ,,O wach’’, zei Radbod, wat ,,o wee’’ betekent. Daarom heet de burcht van Karel Hoechense, en die van Radbod Wachense.

Dit verhaal is onwaar, zoals zoveel sagen. Toen Radbod in 719 overleed, was Karel nog niet eens geboren. Het is ook onduidelijk wat er bedoeld is met Hoechense en Wachense – al heeft frisist Philippus Breuker geopperd dat die eerste de buurtschap Hoekens zou kunnen zijn.

Eerste exemplaar

Het verhaal staat in een verzameling Oudfriese rechtshandschriften, samengebracht en vertaald in Wat is recht?, een boek van de Fryske Akademy dat vandaag officieel verschijnt. Egge Knol, conservator archeologie, geschiedenis en oude kunst van het Groninger Museum, krijgt het eerste exemplaar.

De titel komt uit zo’n handschrift, waarin aan de hand van vraag en antwoord vastgesteld wordt waar het in rechtspraak om draait. ,,Wat is recht? Wetenschap en kennis van wat rechtvaardig en goed is. Wat betekent rechtvaardig en goed?’’ En zo voort. Een rake: ,,Waarom is het recht ingesteld? Opdat het de onwetende helpt en de boze van de lust om zonde te bedrijven afhoudt en de onschuldige beschermt en de waarheid bevordert.’’

Wat voor boete er staat voor het afslaan van testikels

Het boek sluit, ook in vormgeving, aan bij Asega, is het dingtijd? en De taal van recht en vrijheid van Oebele Vries. Het zijn werken die een beeld geven van Friese teksten uit de late middeleeuwen, en in het bijzonder wetsteksten. ,,Dit boek is een bouwsteen in het onderzoek van het Oudfries recht’’, zegt Han Nijdam, die Wat is recht? schreef met Henk D. Meijering.

Groninger Ommelanden

Het boek bouwt voort op wat er al is. Het ‘nieuwe’ van deze verzameling is dat de schrijvers zich hebben verdiept in teksten uit de Groninger Ommelanden, de brede boog land boven de stad Groningen. Die teksten zijn dus niet in het Oudfries, maar vertaald in het Nedersaksisch, met soms nog wat Friese sporen.

Tot 1400 waren de Ommelanden grotendeels Friestalig, en onderdeel van een Fries gebied dat zich uitstrekte van het IJsselmeer tot aan de Weser. Een gebied met een soort zelfbestuur (‘de Friese vrijheid’) en eigen wetten die van alles regelden op het gebied van erfenissen, landverdeling, misdaad, zelfs abortus. Die Friese vrijheid zou verleend zijn door Karel de Grote – vandaar dat die nu en dan in de teksten opduikt.

Verbazing

In eerder onderzoek bleven deze Nedersaksische wetsteksten en boeteregisters vaak buiten beeld. Veel van de meestal Friese wetenschappers die zich met Oudfries recht bezig hielden, richtten zich enkel op de Friese teksten. ,,Ons onderzoek werd dan ook ingegeven door een gevoel van verbazing dat het nog in de middeleeuwen in het Nedersaksisch vertaalde recht zo weinig aandacht kreeg, ja zelfs soms soeverein genegeerd werd – en dat niet door de minsten onder de Friese onderzoekers’’, schrijven de auteurs in hun voorwoord.

Voor niet-onderzoekers is het een deugd, dat de teksten in hedendaags Nederlands zijn vertaald. Zo geeft het boek ook een beeld van een wereld van misdaden en boetes. We leren dat het vaders niet vrij staat hun dochters tegen hun wil uit te huwelijken en wat voor boetes er staan voor het gooien met bier of het afslaan van testikels (de rechter is duurder dan de linker) of het ongewild kaalscheren van een ander.

Wat is recht? Uitgeverij Bornmeer, 600 blz., 39.90

Toon reacties

Mis niets van het regionale nieuws. Ontvang onze dagelijkse nieuwsupdate, helemaal gratis.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement